VU Magazine 1995 - pagina 319

"Lieve God, laat me alsjeblieft niet krankzinnig worden." aan te ontkomen valt. Daarbovenop komen de oorlogsdreiging en de geruchten over de vernietigingskampen. Geen wonder dat de grootvader in 'Leben? oder Theater?' bitter opmerkt dat hij verwacht zijn kleindochter ook nog wel aan zelfmoord te verliezen: "Waarschijnlijk zal ik ook nog moeten beleven dat zij zich hiernaast iets aandoet", zegt hij in een van de scènes vlal<: na de dood van zijn vrouw. Maar Charlotte kiest een andere weg: zij richt zich op iets "krankzinnig bijzonders". Ze schildert haar hele leven. Ze was in die jaren niet de enige die zich op haar eigen verleden richtte. Er zijn door vluchtelingen in heel Europa opvallend veel memoires, dagboeken, zelfportretten en autobiografieën geschreven en geschilderd. Felstiner verklaart deze fixatie op zichzelf, als een vlucht uit de onverdraaglijke realiteit. De balling richt zich op de eigen geschiedenis, op een verleden waarin hij nog wist wie hij was. "Zoek toevlucht in je diepste zelf, in je werk, vlucht naar een plaats waar je louter jezelf bent, niet meer een staatsburger", zei Stefan Zweig. Zijn woorden lijken op die van Charlotte Salomon: "Ik moest dieper in de eenzaamheid gaan, helemaal weg van de anderen, dan kon ik misschien vinden wat ik moest vinden, namelijk mijzelf: een naam voor mijzelf. En zo begon ik aan 'Leben? oder Theater?'" De kunstvorm die Charlotte ontwierp is uniek in zijn soort. Geen gewone autobiografie, geen dagboek, maar een kunstwerk waarin taal, beeld en muziek tegelijkertijd een rol spelen: een driekleurenzangspel. Charlotte's gouaches ontstonden uit muziek, uit liedjes. Eerst neuriede zij een tijdje, schreef een paar muzikale aanwijzingen op en begon dan, telkens hetzelfde melodietje herhalend, te schilderen. Vaal<; is een deel van de liedtekst terug te vinden in het schilderij of op een transparant papier. Muziek is overal in het werk aanwezig. Charlotte spreekt graag in muzikale termen over haar werk. Ze zegt bijvoorbeeld ergens: "dit schilderij is uit dezelfde melodie ontstaan." Of "soms gebeurt het dat alle spelers een andere tekst te zingen hebben, waaruit een koorzang ontstaat." Charlotte per-

ste kleuren uit geluid, zo omschrijft Mary Felstiner haar methode. Ze begon scènes met melodieën, het geneurie riep de beelden op. En langzaam maar zeker ontstond uit de liedjes van haar jeugd en uit de muziekstukken die ze haar stiefmoeder zo vaal<; had horen zingen, een compleet levensverhaal in kleur. Een goudmijn voor de biograaf zou je zeggen. Hoewel Mary Felstiner ook leunt op archiefwerk en op interviews met het handjevol mensen dat Charlotte heeft gekend, is het 'driekleurenzangspel' inderdaad de belangrijkste informatiebron voor de biografie geworden. Toch benadrukt Mary Felstiner onophoudelijk dat 'Leben? oder Theater?' vooral niet als 'gewoon' dagboek mag worden beschouwd. Charlotte heeft niet voor niets een theaterstuk van haar leven gemaakt. De schilderes Charlotte Salomon dient dan ook scherp onderscheiden te wor-

WETENSCHAP,

CULTUUR

a) SAMENLEVING

25

- JULI/AUGUSTUS

den van het door diezelfde schilderes ontworpen personage Charlotte Kann, meent Felstiner. Ze is daar pijnlijk nauwkeurig in. Hoewel Felstiner gelijk heeft met haar onderscheid, kan ze niet voorkomen dat, net als in Charlotte's zangspel, leven en theater in de biografie op iedere bladzij in elkaar overlopen. De Charlotte achter de gouaches is niet te achterhalen. Die is vermoord. Overgebleven is haar werk. Een kunstwerk waarin leven en theater onontwarbaar en prachtig met elkaar verbonden zijn geraalct. Op de laatste bladzij van haar stuk schilderde Charlotte drie grote vraagtekens: "Das Leben oder das Theater???" charlotte Salomon Life or Theater? An autobiographical play with music,- Uitgeverij Gary Schwartz, 1981; Mary Felstiner: Charlotte Salomon. Een biografie; Meulenhoff, 1994.

1995

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen