VU Magazine 1995 - pagina 98

"Op zichzelf is wraalczucht niet acceptabel in de rechtspraalc. Het is de rechtbank die een oordeel uitspreekt en een straf oplegt. Maar in de rechtspraalc mag men zich wel eens wat valeer buigen over het probleem van gerechtvaardigde tegemoetkoming aan wraakgevoelens, bijvoorbeeld door een erkenning van slachtofferschap en het uitkeren van smartegeld."

ring te geven. Als u mij iets aandoet en ik sla als reactie uw kop eraf, dan is dat meer dan alleen een directe reactie op de belediging. Die belediging betekent namelijk ook een beschadiging van mijn gevoel van eigenwaarde, van sociaal prestige enzovoort. De kwantiteit van dat alles reikt veel verder dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Verder is het zo dat de meeste emoties onmatig zijn, tenzij je ze via bepaalde mechanismen in bedwang houdt. Verliefdheid kan aanleiding geven tot allerlei irrationeel gedrag. Angst is ook gauw onmatig, tenzij je je veilig kunt terugtrekken. "Iemand die wraak neemt weet vaal<: van geen ophouden. Toch is het de vraag of wraalczucht daardoor een onmatiger emotie is dan verliefdheid of begeerte. Ik weet het nog zo net niet. Er wordt tegenwoordig nog al eens geroepen: 'Als een meisje nee zegt, bedoelt ze ook nee'. Dat is nodig vanwege de onmatigheid van de seksuele begeerte. Daar komt nog bij dat wraalczucht zelden een individuele emotie is. In veel gevallen wordt wraal<:zucht gesteund door de wensen, normen en verlangens van de omgeving. Als ik in ex-Joegoslavië zou wonen en iemand doet mijn familie iets aan, kijkt diezelfde familie mij met de nek aan wanneer ik niet met alle denkbare middelen wraalc probeer te nemen. Wraal<: is zo bezien een sociale verplichting." In zogeheten beschaafde samenlevingen wordt het toegeven aan wraakzucht afgekeurd. "lawel, dat doen we wel, maar dat is vaak schijnheilig."

Is wraakzucht in onze samenleving eigenlijk niet allang geïnstitutionaliseerde Het idee dat gevangenisstraf pedagogische doeleinden zou dienen, is verlaten. Blijft alleen wraak over als motief. "Er is een toenemende trend in de rechtsfilosofie, dacht ik, om wraalc als grondslag van het strafrechtsysteem te erkennen. Die erkenning bedoel ik. Wraakzucht is, vanwege de dominantie van het pedagogische perspectief op gevangenisstraf, inderdaad schijnheiligheidshalve lange tijd niet erkend." Hebben mensen meer talent voor het ongeluk dan voor het geluk e "Dat is zo. Ik heb dat ooit benoemd als de Wet van de Hedonische Asymmetrie. Dat vind ik wel een mooie uitvinding van mijzelf. Die wet betekent dat het goede in je leven snel vanzelfsprekend wordt, terwijl leed voortdurend blijft bedrukken. Daar staat wel iets tegenover. Het is mogelijk je je geluk te realiseren, maar dat kost enige inspanning: je moet jezelf iedere dag confronteren met hoe veel slechter het allemaal had kunnen wezen. Maar op zichzelf is het waar dat geluk en tevredenheid eerder uitdoven dan ongeluk en ellende."

"Ik denk dat het waar is dat, naarmate men ouder wordt, het moeihiker is om te leven met de ontkenning."

Wat er in ex-foegoslavië gebeurt, willen wij hier toch nietl "Dat moet je maar eens aan Poncke Princen vragen; die denkt daar vast anders over. Wij willen de wraalczucht niet zolang we in een beschaafde omge^ ving zijn. Komen we in een wat minder beschaafde omgeving, dan willen we haar wel. Dat bedoel ik met schijnheiligheid of, anders gezegd, meergelaagdheid. Wij willen zoveel dingen niet. Dat betekent vaal<: dat we ze eigenlijk wèl willen, maar de neiging ertoe onderdrukken. Maar wat wij met behulp van onze beschaving op die manier weten te reguleren, is daarmee nog niet verdwenen."

Het lijkt me een trieste constatering. "Dat is wel waar. Maar het is niet anders. Het principe van het streven naar geluk is misschien de grondslag voor zoiets absurds als het streven naar groeiende welvaart met alle negatieve consequenties voor het milieu vandien. Waarom wordt er voortdurend gekermd wanneer de economie niet groeit en het nationaal produkt niet toeneemt? Ik hoor altijd dat er dan iets mis is. Dat zou best kunnen voortkomen uit het gevoel dat een stabiele toestand verontrustend is. Wat ik nu zit te beweren - want ik verzin het op dit moment - is dat het verlangen naar economische groei teruggaat op de Wet van de Hedonische Asymmetrie. De keerzijde daarvan is ook dat het negatieve een onmatig gewicht krijgt. Als we nu bijvoorbeeld zonder koeUcast komen te zitten is Leiden in last. Maar ik heb mijn hele jeugd zonder koelkast doorgebracht. Niets aan de hand. Het illustreert hoe het verlies van iets dat nooit vanzelfsprekend was, in de loop der tijd toch tot een vanzelfsprekendheid is geworden. "Mensen woelen voortdurend om verandering. Ze wil-

j-

Verdient de wraakzucht volgens u een rehabilitatie} "Dat is een moeilijk probleem. Ik pleit voor de emotionele acceptatie van het verschijnsel wraalczucht, maar niet voor acceptatie van het ongeremd toegeven daaraan. Voor de emotionele verwerking van trauma's zou het nuttig zijn dat de legitimiteit van wraalcgevoelens wordt erkend. Ik vond het ronduit schandelijks dat bij het Majdanekproces de advocaat van de verdachte ex-slachtoffers ervan betichtte alleen uit wraakzucht te handelen. Nou en?! WETENSCHAP,

CULTUUR

e) SAMENLEVING

12

- MAART

199s

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen