VU Magazine 1995 - pagina 421

de Nederlandse 'Cinderella' te 'zetten'. In dit laatste stadium van bijslijpen gaat het niet om danstechniek. Alleen de frasering en de emotionele lading zijn dan van belang, en dat zijn nu juist aspecten die niet in notatie te vangen zijn. Ook choreograaf Hans van Manen werkt aldus. Zijn in totaal honderd balletten zijn op talloze plaatsen uitgevoerd. Ex-ballerina Mea Venema reist daarvoor als Van Manens repetitor de hele wereld af. Na hun decennialange samenwerking kent zij de Van Manentouch door en door. Soms komt de choreograaf zelf in laatste instantie nog even bijschaven, maar erg vaalc gebeurt dat niet eens. SUPER-8

Van Manen registreert zijn werk al vanaf 1967 op video. Op vijf stukken na staat zijn hele repertoire op banden die bij een gespecialiseerd bedrijf bij de juiste temperatuur en vochtigheidgraad worden bewaard. De vijf ontbrekende stukken, daterend uit de jaren vijftig en zestig, is Van Manen vergeten. Af en toe ontmoet hij de dansers van destijds en komen er, al discussiërend, nog delen boven water. Maar zodra die bron opdroogt is het werk voorgoed weg. "Ik zou dus absoluut niet meer zonder video kunnen werken", zegt Van Manen stellig. "Vroeger? Toen werd dat gewoon via overlevering doorgegeven. Ik was ooit aanwezig bij een instudering van een stuk van Ballanchine door een van zijn danseressen. Daar kwamen allemaal kleine stukjes super-8-film aan te pas. Bij de repetities werden ze ter plekke afgedraaid op zo'n heel ouderwets apparaat met een slingert]e. Daarmee kom je de beweging ook heel langzaam vertonen. Samen werkten die stukjes als een soort note-book. Prima!". Van Manen laat zich ironisch uit over de Laban-notatie. Totaal inefficiënt omdat zowel het noteren als het reconstrueren specialistenwerk is dat veel tijd in beslag neemt. "Gezelschappen met een fors repertoire halen met gemal< tien bestaande balletten per jaar terug", zegt hij. "En dan maken ze er ook nog eens acht nieuw. Je moet in drie a vier weken een nieuw ballet maken. Dan is er dus geen tijd voor notatie".

WE'

Goede dansers bekijken een video tien keer en doen hem dan feilloos na. Zij verstaan ook de kunst van het interpreteren van beeld als spiegelbeeld. Van Manen: "Zeg maar rustig spiegel-verkeerd denken. Zeli bekeek ik vroeger wel eens een video via de spiegel. Maar dan ben je toch een beetje een dilettant. Een goede danser heeft dat helemaal niet nodig". Het vermogen om een dans razendsnel tot in de kleinste finesses te memoriseren wordt bewezen bij ziekte van een hoofdrolspeler. Hoewel dansgezelschappen werken met 'dubbels', komt het wel eens voor dat er plotseling een grote rol moet worden ingestudeerd. Ook dan is het een kwestie van urenlang geconcentreerd video kijken en binnen een dag alles kunnen na-dansen. Maar hoe brengt de choreograaf zijn ideeën voor een nieuwe produktie over op het dansgezelschap? Van Manen maalct bij zijn werk nimmer aantekeningen. "Nee", zegt hij gedecideerd. "Het speelt zich allemaal af in de studio en in mijn hoofd". Achter de schrijftafel choreograferen is er voor Van Manen al helemaal niet bij. Vooraf denkt hij hooguit over grote lijnen. De details ontstaan tijdens het repeteren. "Ik moet antwoord krijgen van mijn materiaal, de dansers", zegt hij. "Ik wil dus ook helemaal geen notenschrift voor de danskunst. En ook geen Van Dale's woordenboek voor bewegingen. Zonder wisselwerking veranderen dansers in robots. De choreografie is sterk afhankelijk van personen. Een bepaalde passage zegt je niets als danser A hem doet, en bij danser B voel je ineens tranen opwellen. Hoe kan dat?". Van Manens conclusie luidt dat een professionele danser helemaal geen notatie nodig heeft. Een half woord is genoeg. En choreograferen komt neer op voordoen "Hoe gebrekkig dat soms ook gaat nu ik ouder wordt", zegt hij. "Maar dat maal<:t eigenlijk niets uit; ik maal< nog net zo snel een ballet als vroeger. Met sprongen en draaien... als ik die zou voordoen kon ik meteen door naar de fysiotherapeut." Bijgevolg komt het voor fysieke hoogstandjes aan op ezelsbruggen. Van Manen demonstreert, steunend op zijn designzithoek, een grondoefening. Hij maalct een ingewikkelde kronkelende bewe-

CHAP, CULTUUR

es) SAMENLEVING

-

ging met zijn benen. "Dit moet eigenlijk liggend op de grond", zegt hij grijnzend. "Maar ik deed het tijdens de repetitie op deze manier voor. Met een stoel. Ik zag ze nog even kijken... zit er een stoel in dit ballet? En toen snapten ze het ineens. Zo los je dat op". Wellicht als gevolg van het ontbreken van een handzaam schrift, ontwikkelen dansers een fabelachtig geheugen voor bewegingen. Insiders geven aan dat de danser tijdens het uitvoeren van een omvangrijk ballet, juist niet moet proberen elke beweging bewust te memoriseren. Wie dat toch probeert, krijgt geheid een black-out. Veeleer is er spralce van een gevoel voor de harmonie in een bepaalde sequentie van bewegingen, die tijdens de repetities gestaag wordt ingeslepen. Daarna blijken dansers tientallen jaren later nog hele passages te kunnen reproduceren. Ook blijkt dat juist de moeilijke passages na grondige oefening een rotsvaste plek in het geheugen verwerven. "In 'Archibaldo' van Jiri Kilian zit een eet-scene", vertelt Van Manen. "Daarin voeren vier dansers allerlei handelingen uit met het tafelgerei. Een krankzinnig ingewikkeld stukje, zeker een kwartier lang. Ze hebben er destijds een maand op gestudeerd en op de première hadden ze nog moeite. Maar toen zat het gebakken. Ik had er laatst twee te eten uitgenodigd. Toen deden ze bij mij aan tafel even een stukje voor. Foutloos en volkomen synchroon. Ongelofelijk!"

SEPTEMBER L995

(\

Fc.v.

^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen