VU Magazine 1997 - pagina 177

lijden aan een dissociatieve stoornis. Alleen in De Telegraaf zeurt het verhaal nog door (i maart 1997: "Geofferd aan de lust. Slachtoffers ritueel misbruik ontmoeten ongeloof en afschuw"). Dezelfde publiciteitscyclus, van sensatie naar scepsis, heeft zich afgespeeld in Engeland en de Verenigde Staten. Ook in België vertellen slachtoffers en hun therapeuten al enkele jaren over een sekte van satanisten met vertakkingen in de hoogste kringen. Tot voor kort tevergeefs, maar in de laatste dagen van het rampjaar 1996 waren de Belgische media er door alle onthullingen over kindermoord, corruptie en justitiële wanprestaties rijp voor. Op 28 december opende de Gazet van Antwerpen met de kop: "Moeders baarden kinderen alleen om ze te verkopen voor satanische rituelen." De opwinding werd rond de jaarwisseling in bijna alle dagbladen op peil gehouden met koppen als "Van slaaf tot bruid van satan" (De Morgen, 31 december) en "Politielui lid van satanische sekte Abrasax" (Het laatste nieuws, 9 januari). Pas na twee weken verschenen de eerste sceptische artikelen, toen een journalist van De Standaard zijn licht had opgestoken in Nederland en de VS (9 januari: "Onderzoek rituele misdaden loopt meestal op sisser uit"). Daarna zakte de hype weer in. De zaak-Dutroux heeft niet alleen de Belgische media ontregeld. In het tvprogramma 'Kenmerk' (23 januari 1997) beaamde de hoofdredacteur van de Volkskrant, Pieter Broertjes, dat hij het ontvoeringsverhaal van Haerynck juist door de zaak Dutroux geloofwaardig had gevonden. In feite kwam de reportage als geroepen. Broertjes: "We hadden de idee dat we hiermee midden in de roos schoten." Zigeuners

Heeft Haerynck de onuitgesproken verlangens van de redactie haarfijn aangevoeld en zelf een bende kinderkidnappers gecreëerd die daaraan tegemoetkomt? Gevoel voor nieuwswaarde kan Haerynck niet ontzegd worden, maar hij heeft het verhaal niet zelf verzonnen: het is geen particuliere fantasie, maar een collectieve. Het ont-

voeringsscenario is de getrouwe kopie van een internationaal verbreide moderne sage. Als de media overspannen reageren op een onderwerp, kan de nieuwsdrempel zo laag worden dat ook moderne sagen (ook bekend als Broodjes Aap en uzban legends] naar binnen glippen. Het verhaal over het geroofde blonde kind dat een gedaanteverandering ondergaat, is zo'n moderne sage. Het deed al in 1911 de ronde. In een kinderboek uit dat jaar. Het volkslied van Christine Vetter, wordt ene Kareltje door een zigeunerhoofdman bedwelmd en ontvoerd. In de woonwagen treft Kareltje hetzelfde lot als Nadja Wepper: 'Binnen in den wagen onderging het arm kmdje een algeheele verandering [...] zijn krulleboUetje werd zoo kaal mogelijk geschoren [...] het geheele lichaampje werd ingewreven met een groenachtig vocht, dat na opdrogen aan de huid een donkerbruine, echte zigeunerkleur gaf.' Kareltje was niet het enige slachtoffer. Het idee dat zigeuners kinderrovers zijn, behoorde tot ver in deze eeuw tot de algemene ontwikkeling van de gemiddelde Nederlander. In het Nederland en België van de jaren negentig zijn kinderrovende zigeuners bijgezet in het griezelkabinet van achterhaalde stereotiepen; hun rol is overgenomen door pedofielen en satanisten. In andere landen, zoals Italië, is de zigeuner als kinderdief nog verrassend actueel. De afgelopen jaren woedde er van Napels tot Venetië een epidemie van geruchten die tot in details het inmiddels bekende scenario volgden: in een supermarkt raken ouders hun blonde kind kwijt. De directie laat alle uitgangen afsluiten en het gebouw doorzoeken. Het kind wordt teruggevonden in een toilet met twee zigeunerinnen, die zijn hoofd hebben kaalgeschoren, zijn gezicht donker hebben gekleurd en hem andere kleren hebben aangetrokken. Hetzelfde verhaal (maar zonder zigeuners) zaait ook van tijd tot tijd paniek in de Verenigde Staten, waar het zich afspeelt in winkelcentra en pretparken - ja, ook in Disneyland. Uit Amerika waaide de sage over naar Europa: al twee weken

nadat Disneyland Paris in 1992 zijn poorten opende, zouden daar kinderen worden ontvoerd. Als ze worden teruggevonden, ontbreekt een van hun nieren: de organenmaffia heeft weer een nieuw slachtoffer gemaakt. Als mediasage is de Volkskrant-reportage van Haerynck uitzonderlijk, omdat de betrokken personen ontsproten lijken aan de verbeelding van de journalist. Het komt vaker voor dat moderne sagen door journalisten met de beste bedoelingen de media in worden geloodst. Dat was bijvoorbeeld het geval met de ook in Nederland uitgezonden documentaires over Zuid-Amerikaanse kinderen die van hun nieren en hoornvliezen werden beroofd (zie wcs, mei 1995). Om dergelijke missers te voorkomen kunnen redacteuren beter op verdachte onderwerpen letten dan op verdachte journalisten. Eigenlijk zouden kranten net als een spellmgcontroleprogramma een sagencheckei moeten hebben, die het computerscherm laat oplichten bij woorden als 'orgaanroof', 'sni2//-films' en 'ritueel misbruik'. Bij de Volkskrant is de interesse in moderne sagen in ieder geval toegenomen: in het katern dat Haeryncks reportage publiceerde, startte in maart een rubriek over Internetsagen, 'Het rijk der fabelen'. En hoe gaat het nu met de aanstichter van deze affaire? Jan Haerynck, verguisd als journalist, maar door vriend en vijand geroemd als stilist en verteller, werkt aan een roman, te verschijnen bij uitgeverij Meulenhoff. Ongelogen.

Foto: Lenny Oosterwijk, m e t dank aan Steffi en Saskia

Literatuur: Peter Burger, 'De gestolen g r o o t m o e d e r - Sagen en geruchten uit het moderne leven', (1996). Jean K o m m e r s , 'Kinderroof of zigeunerroof? - Z i g e u n e r s in kinderboeken', (1993). Peter Vasterman, 'Mediahypes - Een theoretisch kader voor het analyseren van publiciteitsgolven', i n : Massacommunicatie, 1995, nr. 3.

WCS

MEI/JUNI

1997

25

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen