VU Magazine 1997 - pagina 176

een reputatie bezat op het gebied van creatief schrijven. En dat er ook in zijn andere Volkskrant-reportages opvallend veel niet traceerbare informanten optraden. De bedrogen hoofdredacteur, Pietei Broeitjes, droeg zijn redactie op voortaan de bronnen van gevoelige artikelen na te trekken en geen genoegen meer te nemen met anonieme informanten. Een verstandige maatregel, die echter in het gevalHaerynck niet zou hebben geholpen: die produceerde om het definitieve oordeel uit te stellen het vervalste visitekaartje van Serviër en een vage bandopname van een gesprek met vader Wepper. Broertjes stelde ook een inter-redactioneel 'waarschuwingssysteem' voor om fantasievolle journalisten te weren. Evenmin onverstandig, maar als bescherming tegen valse of vertekende berichten zet het weinig zoden aan de dijk. Want journalisten als Haerynck zijn zeldzaam en zij zijn niet de belangrijkste bron van nepnieuws. Dat zijn de media zelf. Hoofdenhandel

Geruchtmakende Nederlandse gevallen van fantasiejournalistiek zijn op de vingers van een, hooguit twee handen te tellen. Zo versloeg de hersenspecialist dr ]. Schade in 1969 vanuit Houston de lancering van de ApoUo 9. De toenmalige NTS bofte maar met zo'n insider als verslaggever, want Schade was lid van het medische team dat de astronauten verzorgde. Op zeker moment raakte Schade echter zoek. Wisten zijn medische collega's waar hij uithing? Nee, ze wisten zelfs niet wie Schade was. Het had er alles van dat Schades verslagen in werkelijkheid afkomstig waren uit Nederland. Zelf verklaarde Schade later zijn afwezigheid door te zeggen dat hij was vastgehouden door de FBI. Twintig jaar later onthulde Willibrord Préquin in Brandpunt een handel in mensenhoofden die gebruikt werden voor bizarre seks. De hoofden waren echt, ze waren gestolen uit een anatomisch laboratorium. Alleen: de dief had er zes jaar lang geen koper voor kunnen vinden ~ tot Fréquin verscheen. Dezelfde dief had voor een andere Brandpunt-reportage

24

wcs

MEI/JUNI

1997

een xtc-laboratoriumpje in elkaar geknutseld. Fréquin ontkende dat hij wist dat het laboratorium voor de reportage was gemaakt. De huidige kampioen nieuwsmaken is een Duitser, Michael Born, die in december 1996 tot vier jaar cel werd veroordeeld voor het in scène zetten van minstens zestien televisiereportages. Vrienden van Bom poseerden in wisselende vermommingen als neo-nazi's, Koerdische terroristen, Arabische drugssmokkelaars, Oosteuropese autodieven en Ku Klux Klan-leden. Het doek viel toen een politieman opmerkte dat al deze criminelen dezelfde stemmen hadden. Bom heeft zijn zware gevangenisstraf vooral te danken aan zijn reportage over KKK-leden die het op buitenlanders hadden voorzien. Die rekenden de rechters hem aan als 'volksopruiing', een delict dat in Duitsland zwaar weegt. Maar de vier ton die hij met zijn vervalsingen verdiende mag hij houden. Een reden voor de zeldzaamheid van journalistiek bedrog is de werking van de media: hoe sensationeler de scoop, hoe groter de kans dat andere kranten en actualiteitenprogramma's zich op hetzelfde onderwerp storten. Toen Haerynck kort na de ontdekking van de Dutroux-moorden zijn onthulling over EuroDisney presenteerde, was het slechts een kwestie van tijd voor een collegajournalist - in dit geval Jaap Jongbloed het bedrog doorzag. Dat kuddegedrag van de media behoedt ons dus voor volledig vals nieuws, maar het is de belangrijkste oorzaak voor verrekend nieuws. De zelfreinigende werking van de media heeft haar beperkingen. "Ook de media kunnen hyperventileren", schrijft Peter Vasterman, docent massacommunicatie aan de Utrechtse School voor Journalistiek, in een van zijn recente artikelen over mediahypes. Mediahypes zijn "publiciteitsgolven", aldus Vasterman, "waarbij de verhouding tussen realiteit en berichtgeving lijkt zoek te raken." Er is dus wel een realiteit (asielzoekers, gekke koeien, seksueel misbruik op scholen), maar die wordt door de media opgeblazen tot alle proporties zoek zijn: de invasie van asiel-

zoekers, de Creutzfeldt-Jakobepidemie, de explosie van seksueel misbruik door leraren. Het is crisis! We zien slechts het topje van de ijsberg! Het is vijf voor twaalf! Maatregelen zijn geboden! Mediahypes ontstaan rond gevoelige onderwerpen. Krantenlezers en televisiekijkers winden zich op over bedreigingen van hun gezondheid, van de maatschappelijke orde en - opvallend vaak - van hun kinderen. Tijdens zo'n publiciteitsgolf verschuift de definitie van het probleem. In Nederland is bij de jacht op het reële kwaad van de kinderporno de definitie daarvan zodanig uitgebreid, dat er in 1995 ook een poster voor een studentenfilmfestival onder bleek te vallen, van een bloot jongetje met een videocamera om zijn hals. Een fraai voorbeeld uit het buitenland is het bebrilde Amerikaanse jongetje dat vorig jaar een klasgenootje een kuise zoen gaf, en zich tot zijn schrik beschuldigd zag van sexual harassment. Wanneer een hype op gang komt, zoeken de media overal stof om het vuur brandende te houden: deskundigen maken hun opwachting in actualiteitenrubrieken, autoriteiten en actiegroepen worden naar hun mening gevraagd. De kwestie verbreedt zich: wat eerst niet meer dan een incident leek, blijkt nu een nraatschappelijke trend. Drempels worden lager: de obscure geleerde krijgt de kans een veelgevraagd deskundige te worden, een extreem standpunt blijkt plotseling heel aanvaardbaar. Zo haalden in België berichten over een moorddadige sekte, die voorheen niet geloofd werden, door de affaire-Dutroux prominent de pers. Ritueel misbruik Verhalen over een sekte die satanische rituelen, kindermoord en kannibalisme praktiseert, waren al in 1993 en 1994 verantwoordelijk voor een hype in de Nederlandse media. De opwinding zakte weer in na een sussend rapport van een justitiële werkgroep en het krachtige verweer van gezaghebbende wetenschappers zoals de psycholoog Wagenaar. De media lijken nu in meerderheid de verklaring te accepteren dat ritueel misbruik alleen bestaat in de geest van de zogenaamde slachtoffers, die merendeels

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen