VU Magazine 1997 - pagina 249

Ê^w^f'W^wi^^^MWPW^^-

in de wetenschap veel voor en is als reëel verschijnsel algemeen aanvaard. Het wordt omschreven als het door toeval of scherpzinnigheid ontdekken van geldige resultaten waarnaar niet werd gezocht. De term is overigens afkomstig van de achttiende-eeuwse kroniekschrijver Horace Walpole en gebaseerd op het sprookje van drie scherpzinnige prinsen die op Serendip - een oude Perzische benaming voor Sri Lanka - avonturen beleven. Ramptrein Het vierde door Maso besproken type toeval ligt tenslotte weer meer in de lijn van lot of synchroniciteit. Het heet 'serialiteit'. De Oostenrijkse bioloog Paul Kammeiei omschrijft dit begrip in 1919 als een herhaling of opeenhoping, in de tijd of in de ruimte, van gelijke of vergelijkbare dingen en gebeurtenissen. Een voorbeeld is het samenvallen van iemands garderobenummer met dat van zijn zitplaats in de schouwburg. Intrigerend en tegelijkertijd huiveringwekkender zijn de voorbeelden van serialiteit waarbij bepaald voorwerpen het ongeluk naar zich toe lijken te trekken. Maso noemt onder meer het geval van de Amtrak Silver Meteortrain die op 24 augustus 1983 uit Miami vertrok met als bestemming New York. Eerst raakte de trein een vrouw die op een brug stond te vissen. Ze was op slag dood. Vijfentwintig kilometer verder botste dezelfde trein op een vrachtwagen die te dicht bij de rails stond. De vrachtwagen werd totaal vernield en het geschokte personeel van de trein werd vervangen. De volgende dag reed de trein verder en raakte bij Rowland in North California een andere trein. De bestuurder van die trein en eenentwintig inzittenden moesten in het ziekenhuis worden opgenomen. Het personeel van de Amtrak Silver Meteortrein werd opnieuw vervangen. Maar drie uur later was het al weer raak. De trein botste op een auto die de waarschuwingslichten had genegeerd. De rest van de reis werd afgelast. Met serialiteit heeft Maso eigenlijk nog de meeste moeite. Hij vindt het merkwaardig dat zich niet alleen rond mensen, maar ook rond voorwerpen

specifieke gebeurtenissen lijken af te spelen. Wat is er aan de hand als een levenloos voorwerp plotseling een eigen leven lijkt te gaan leiden? Maso: "Als je serialiteit serieus neemt, dan móet je haast wel concluderen dat alle materie voor een deel ook uit bewustzijn bestaat. Ik zie tenminste geen andere mogelijkheid. Toch vind ik dat een nogal ongemakkelijk gezichtspunt. Tegelijkertijd is die gedachte ons mensen nu ook weer niet zó vreemd. Neem het geloof in amuletten. Wie een amulet kwijtraakt, zo geloven veel mensen, moet dat met de dood bekopen, doordat al zijn kracht erin zit. Daar kan menigeen zich, gek genoeg, best iets bij voorstellen. Veel mensen hebben immers van die geluksdingen bij zich, een kettinkje of een steentje in hun zak. Dat betekent dat al die mensen aan zo'n stukje levenloze materie toch enige magische kracht toekennen.' Krampachtig Maso's 'De zin van het toeval' vormt een serieuze poging om te onderzoeken wat de officiële en minder officiële wetenschap over het toeval te melden hebben. Dat betekent dat Maso zich ook op het terrein van de kwantumfysica waagt. Hierbij gaat hij af op wat fysici van naam zoals Eugene Wigner en Paul Davies hem verteld hebben. Zij zijn van mening dat in toevalsexperimenten op kwantumfysisch gebied het bewustzijn van de waarnemer een beslissende rol speelt bij het tot stand komen van de uiteindelijke resultaten. Door deze onorthodoxe visie te volgen spelen in Maso's visie psyche en materie geen symmetrische rol in onze werkelijkheid. Voor hem geldt uiteindelijk dat er geen materie is wanneer er geen waarnemend bewustzijn in de buurt is.

Zo schrijft Jung in een brief aan zijn leerling Erich Neumann: "Zonder het reflecterende bewustzijn van de mens is de wereld van een gigantische zinloosheid, want de mens is naar onze ervaring het enige wezen dat zin überhaupt kan vaststellen." De vraag is dan alleen hoe mensen zover te krijgen, dat zij ook nog naar zin op zoek gaan. Maso: "Confronteer ze met het toeval. Ik breng mijn boek ter sprake in het hoger onderwijs voor ouderen. En bovendien heb ik nu al twee keer m mijn onderwijs aan studenten een module aan het toeval gewijd. Gek genoeg blijkt het dé manier om creativiteit los te maken en ze ook met eigen ervaringen op de proppen te laten komen. Dat is heel leuk en stimulerend om te ervaren. Wetenschap is in principe door openheid te karakteriseren. Dat is het waardevolle ervan. Het humanisme is als levensbeschouwing in dit opzicht bij de wetenschap achterop geraakt. Daarom hoop ik dat mijn eigen zoektocht naar zin ook humanisten ertoe zal brengen meer open te staan voor zaken die tot nu toe krampachtig buiten de deur worden gehouden." Naar aanleiding van: llja Maso, 'De zin van het toeval', A m b o , 1997, ƒ 39,90.

Deze opmerkelijk vorm van 'solipsismc' is uiteraard niet onomstreden. Het lijkt immers heel wat aannemelijker te veronderstellen dat er in meetapparatuur ook fysische gebeurtenissen worden geregistreerd wanneer de onderzoeker nalaat ze te controleren. Het neemt niet weg dat het menselijk bewustzijn wel degelijk een centrale rol speelt bij de problematiek van zin en toeval.

wcs JULI/AUGUSTUS 1997

25

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen