VU Magazine 1998 - pagina 259

hiërarchie kennen, waardoor de mens bij dat soort dieren niet de plaats van de 'groepsleider' kan innemen. Naast de aan- of afwezigheid van domesticeerbare plant- en diersoorten speelt ook de geografie van de verschillende continenten een fundamentele rol. Ook in dit geval is het Euro-Aziatische continent beter bedeeld. Een contrast dat mede bepaald wordt door de oriëntatie van de assen van de verschillende continenten. Zo vormen in Afrika de woestijnen en tropische wouden een ondoordringbare barrière voor de verspreiding van gewassen en veeteelt vanuit het noorden; een situatie die bepaald wordt door de Noord-Zuid-as van het continent. Pas nadat via de omweg van de zeevaart gewassen in zuidelijk Afrika werden geïntroduceerd, kon de vruchtbaarheid ervan blijken. Een dergelijke situatie geldt ook voor de Amerika's met hun verschillende klimaatzones. Daarnaast waren de gebieden waar landbouw ontstond ook nog eens door bergketens, oerwouden en de flessenhals van Midden-Amerika van elkaar geïsoleerd. Daardoor duurde het duizenden jaren voordat maïs vanuit Mexico in de huidige Verenigde Staten werd verbouwd. Om diezelfde redenen bereikte bijvoorbeeld de in de Andes gedomesticeerde lama nooit het voor dit dier bijzonder geschikte Mexico. Dat is op het Euro-Aziatische continent door haar Oost-West ligging anders. Klimaatzones verlopen daar veel geleidelijker, waardoor de verbouw van gewassen veel gemakkelijker over grote delen van het continent kon worden uitgewisseld dan in Afrika en de Amerika's. Woestijnen, tropische regenwouden en bergketens vormen er geen echte obstakels. Op deze wijze wordt wat Jared Diamond het Fundamentele Patroon van de geschiedenis noemt, inhoud gegeven. De beschikbaarheid van geschikte wilde soorten en het gemak waarmee ze zich kunnen verspreiden leidt tot al dan niet succesvolle domesticatie ervan. Landbouw en veeteelt leiden tot voedseloverschotten en voedselopslag. En dat leidt als vanzelf tot grote, complexe

samenlevingen en technologische ontwikkeling. Het Euro-Aziatische continent blijkt daarbij veruit de beste kaarten te hebben. Fragmentatie Daarmee is de overheersing van het Euro-Aziatische continent uit biogeografische factoren verklaard. Of toch niet? Volgens William McNeill heeft Diamond te weinig oog voor de sociaalculturele factoren in de menselijke geschiedenis. En dat klopt natuurlijk ook. Diamonds biogeografisch reductionisme verklaart voorlopig nog niet waarom de Spanjaarden destijds zo nodig naar Zuid-Amerika wilden. Of waarom het christendom in Europa zo'n belangrijke religie kon worden. Voor zover Diamond het idee heeft dat allerlei culturele keuzen van volkeren tot biogeografische factoren herleid zouden kunnen worden, zit hij echt op het verkeerde spoor. Toch is er geen enkele reden om bij de verklaring van de geschiedenis der mensheid niet eerst zoveel mogelijk omgevingsfactoren te betrekken, of die nu van biologische, klimatologische, geografische of andere aard zijn. Kijk eerst hoever we daarmee komen om vervolgens op een meer sociaal-cultureel niveau naar verklaringen te zoeken. Dat is een volkomen legitieme strategie, analoog aan die van andere wetenschappen. Historici zouden eigenlijk blij moeten zijn dat op deze wijze hun vak weer wordt opgenomen in het grote bouwwerk van de wetenschap; dat hier een fundament wordt geboden waarop sociaal-culturele verklaringen verder kunnen bouwen. De vraag is hoever de biogeografische invalshoek van Diamond reikt. Hij doet een poging te verklaren waarom Europa en niet China de wereld ging beheersen. Een legitieme vraag, want aan het emd van de Middeleeuwen stond de technologische ontwikkeling van China op een hoger peil dan die van Europa. Datzelde geldt overigens voor de Arabische cultuur, maar die ziet Diamond over het hoofd. Er is door historici al vaker gewezen op het feit dat China al voor het begin van

onze jaartelling een eenheid was en is gebleven, terwijl Europa voortdurend uit honderden politieke eenheden bestond. Het gevolg van de eenheid van China was dat technologische ontwikkeling gestimuleerd, maar ook voor geheel China tegengehouden kon worden door een centrale overheid. Zo werd in de loop van de vijftiende eeuw een eind gemaakt aan de vlootexpedities die de Chinezen ondernamen. Zou dat niet gebeurd zijn, dan hadden wellicht de Chinezen bij de Inca's op de stoep gestaan. In Europa vond een technologische innovatie altijd wel z'n weg naar een of andere politieke eenheid, als er maar voordeel mee te behalen was. Heersers konden zich in Europa domweg niet veroorloven om bijvoorbeeld het kanon als bijzonder onchristelijk wapen tegen te houden. Zo wordt dus de innovatieve kracht van Europa verklaard uit haar politieke fragmentatie. Jared Diamond gaat echter verder. Hij wijst erop dat China geografisch geheel anders in elkaar zit dan Europa. Europa met z'n grillige kustlijnen, rivieren en bergketentjes, is geografisch veel meer verdeeld dan China. Dat zou op zijn beurt weer de politieke fragmentatie verklaren. Maar wat Jared Diamond hier als verklaring brengt, is voor een historicus niet meer dan een onderzoeksprogramma. In hoeverre kan voor het ontstaan van de verschillende politieke eenheden daadwerkelijk worden aangetoond dat de geografische verdeeldheid van Europa daarin een rol speelde? Hoe gedetailleerder men naar historische situaties kijkt, des te kleiner de schaal van tijd en ruimte wordt, en des te lastiger het doorgaans zal zijn om biogeografische factoren als essentieel aan te wijzen. Geen reden echter om de verfrissend nieuwe aanpak van Jared Diamond niet verder uit te bouwen.

Naar aanleiding van: Jared Diamond, 'Guns, Germs and Steel - The fates of human societies - A short history of everybody for the last I 3,000 years; uitgave Jonathan Cape, 1997.

Fotografie: Rene Koster.

wcs

JULI/AUGUSTUS

1998

27

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen