VU Magazine 1998 - pagina 101

Ruim dertig jaar geleden publiceerde fictie- en nonfictieschrijver Robert Azdiey een populair boek over de menselijke evolutie tot agressieve vleeseter: 'The Territorial Imperative'. Volgens Ardrey was de chimpansee een vredelievende planteneter gebleven, terwijl onze voorvaderen met geweld eikaars jachtgronden en vrouwen veroverden. We begonnen toen net iets meer te leren over het natuurlijk gedrag van onze naaste verwant. De Britse fane Goodall en haar onderzoeksgroep volgden vanaf i960 een groep chimpansees in het Tanzaniaanse Gombe Stream Natural Reserve op de voet. We raakten vertrouwd met de gezichten en het gezinsleven van Flo, Fifi, Mike en hun maatjes dankzij de natuurfilms van Hugo van Lawick, die jarenlang met Goodall optrok. De chimpansee, concludeerde Ardrey, genoot een "arcadisch bestaan van oorspronkelijke onschuld." Fiij symboliseerde een idyllisch verleden: "het verloren paradijs." Ruim tien jaar later had Goodall de chimpansees van een andere kant leren kennen. Alle bloeddorstige trekjes van de mens bleken ook bij de chimpansee aanwezig te zijn. De mannen gaan gezamenlijk op jacht. Om smakelijke, maar moeilijk te vangen prooien te bemachtigen, zoals witstaartfranjeapen en rode colobussen, houden ze een goed georganiseerde drijfjacht. ledere jager kent zijn taak. Ze sluipen soms met een clubje mannen het aangrenzende territorium binnen om een buurman die op zoek naar voedsel van zijn groepsgenoten is afgedwaald, te verrassen en te doden. Als het ze lukt om alle naburige mannen te elimineren nemen ze hun territorium

en hun vrouwtjes over. De jongen die door hun gesneuvelde rivalen zijn verwekt worden gedood. Sceptische apendeskundigen meenden eerst nog dat het moorddadige gedrag van Goodall's chimpansees een 'onnatuurlijke afwijking' was. Goodall had de chimpansees een tijdlang van bananen voorzien, om ze naderbij te lokken. Wellicht had ze met deze kunstmatige voedselconcentratie de sociale verhoudingen binnen de chimpanseegemeenschap verstoord. Maar al spoedig kwamen uit alle streken van Afrika waar onderzoekers chimpansees observeerden zonder ze bij te voeren, berichten binnen over bloedige 'stammenoorlogjes' en moordpartijen. De chimpansee was van zijn voetstuk gevallen. Sympathie Inmiddels mag een andere mensaap zich in een groeiende populariteit verheugen: de bonobo. De bonobo is heel lang onbekend gebleven. Pas in 1929 realiseerde men zich dat de slanke chimpansees met kleine hoofdjes, die heel af en toe in een dierentuin of collectie belandden, tot een aparte diersoort behoorden. De nieuwe soort werd bonobo of dwergchimpansee genoemd. Deze laatste naam is misleidend, want de bonobo is wel anders gebouwd dan de chimpansee, maar hij IS minstens even lang en bijna net zo zwaar. In 1974 begon de Japanner Takayoshi Kano het eerste en langst lopende veldonderzoek naar het gedrag van bonobo's. Kano schreef een wetenschappelijk boek over zijn bevindingen, dat in 1992 onder de titel 'The Last Ape' werd gepubliceerd. Zijn Nederlandse collega Frans de Waal wilde de bonobo aan een breder publiek voorstellen. De Nederlandse versie van zijn nieuwste boek, 'Bonobo - De vergeten mensaap', verscheen eind vorig jaar. De Waal vult zijn beschrijvingen van bonobo-gedrag aan met interviews met bonobo-kenners, zoals Kano, Amy Parish en Sue SavageRumbaugh. Parish observeert groepen bonobo's in dierentuinen. SavageRumbaugh werd beroemd door haar pupil Kanzi. Hij is een talenwonder, die gesproken Engels begrijpt en zelf spreekt

door symbolen op een draagbaar bord aan te wijzen. Het mooiste aan het boek zijn de schitterende foto's van Frans Lanting. Vooral uit de portretfoto's blijkt zijn belangstelling voor de individuele persoonlijkheid van ieder dier. De Waal's pogingen om dezelfde sympathie voor bonobo's in de tekst te leggen zijn wat onbeholpen, zoals al uit de openingszin van het boek blijkt: "Als de levendige, doordringende ogen zich in de onze boren en ons dwingen om te laten zien wie we zijn, weten we onmiddellijk dat we niet naar 'zomaar' een dier kijken, maar naar een zeer bewust wezen dat weet heeft van zijn plaats in de wereld." Volgens het begeleidende persbericht biedt het boek een nieuwe kijk op onszelf en onze evolutie. Make love not war zou het motto zijn van deze "vredelievende en zeer menselijke aap en de vrouwen zijn de baas!" De laatste gemeenschappelijke voorouder van mens, chimpansee en bonobo leefde zo'n vijf miljoen jaar geleden; de afstammingslijnen van chimpansee en bonobo gingen een paar miljoen jaar later uiteen. De drie soorten delen nog steeds zo'n 99 procent van hun erfelijk materiaal. Onze verre voorouders, de eerste aapmensen, hadden ongeveer evenveel hersens als chimpansees en bonobo's. Ze leken op tweebenige mensapen. Tot voor kort werd de chimpansee gezien als model voor de wijze waarop deze voorouder zich gedroeg. We wisten immers nog niets van bonobo's. Het blijkt nu dat ze zeer politiek correcte apen zijn. De eveneens politiek correcte feministische apenkenner Adrienne Zihlman suggereerde al in 1978 dat de bonobo een beter prototype is voor de eerste aapmens. De bonobo lijkt meer op het beroemde Australopithecus-iossiel Lucy. Lucy had veel langere armen en benen dan moderne chimpansees; bonobo's hebben ook lange ledematen. Frans de Waal schaarde zich in 1995 in Scientific American achter Zihlman. Hij gebruikte wel een nieuw argument: de leefomgeving van bonobo's zou meer lijken op de regenwouden die de voor-

wcs

MAART/APRIL

1998

25

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen