VU Magazine 1998 - pagina 102

ouders van Lucy vijf miljoen jaar geleden verlieten dan op de bossen waar de moderne chimpansees vertoeven. Volgens De Waal is het echter waarschijnlijk dat de chimpansee en de bonobo elk verschillende eigenschappen van onze verre voorouders hebben behouden. Geen van beide is de dubbelganger van de opa van Lucy, maar door chimpansees en bonobo's met elkaar en onszelf te vergelijken kunnen we meer te weten komen over onze oorsprong. Groepsseks Chimpansees zijn technischer aangelegd dan bonobo's. Zij gebruiken bladeren om hun achterste schoon te vegen en kauwen vezelrijke planten tot een sponsje. Daarmee kunnen ze een plasje water opzuigen dat zich buiten mondbereik maar binnen handbereik in een holle boom heeft gevormd. Ze vissen mieren uit hun nest met kaalgeplukte takjes. Noten kraken ze met een knuppeltje of een steen, waarbij een komvormig stuk hout als aambeeld wordt gebruikt. Tot nu toe heeft men bij bonobo's in de vrije natuur nog geen werktuiggebruik ontdekt. Zij zijn echter beter in sociale communicatie. Sue Savage-Rumbaugh voedde een vrouwelijke bonobo (Panbanisha) en een vrouwelijke chimpansee (Panzee) samen op. Panbanisha ging er sneller toe over het bord met symbolen te gebruiken, leerde meer symbolen en vergiste zich minder vaak. Panzee was beter bij het maken van puzzels en het gebruiken van werktuigen. Toch zijn chimpansees geen asociale techneuten. Alle apen moeten informatie over de sociale verhoudingen in hun groep en de individuele kenmerken van haar leden onthouden. Deze sociale boekhouding schijnt veel opslagcapaciteit in de hersenen te vergen. De Britse apenonderzoeker Robin Dunbar heeft aangetoond dat er een sterk verband bestaat tussen de omvang van de hersenen van de diverse apensoorten en de grootte van hun gemeenschappen. De chimpansee is een aap met veel hersens die in relatief grote gemeenschappen van gemiddeld zo'n vijftig individuen leeft.

26

wcs

MAART/APRIL

1998

Mensen hebben drie keer zoveel hersens als chimpansees. Onze samenlevingen variëren sterk in omvang, van ruim honderd individuen bij sommige jagerverzamelaars volken tot vele miljoenen in moderne culturen. Maar zelfs de Westerse mens kent maar zo'n honderdvijftig landgenoten echt goed: familie, vrienden, kennissen en collega's. Chimpansees onderhouden de onderlinge banden door elkaar te vlooien. Als de mens honderdvijftig naasten zou inoeten vlooien dan zou hij daarmee veel te veel tijd kwijt zijn. De mens heeft de taal uitgevonden om op een efficiëntere manier te vlooien, betoogt Robin Dunbar in zijn nieuwste boek 'Vlooien, roddelen en de ontwikkeling van taal', dat vorig jaar in een Nederlandse vertaling verscheen. Dunbar vermeldt niet hoe groot bonobogemeenschappen zijn. Volgens De Waal variëren ze in grootte van vijfentwintig tot vijfenzeventig individuen, net als bij chimpansees. Maar er zijn ook schattingen van gemeenschappen van wel honderdtwintig bonobo's. Als die schattingen kloppen, dan zouden de leden van zo'n gemeenschap nauwelijks voldoende tijd hebben om elkaar te vlooien. Maar bonobo's hebben nog een ander sociaal smeermiddel: zij breken het ijs met seks. Als er gekrakeel in de groep is, bijvoorbeeld over de verdeling van voedsel, dan stellen de dieren elkaar gerust door een partijtje groepsseks. Nieuwelingen vrijen zich letterlijk in bij de leden van de harde kern. De sociale seks vindt niet alleen plaats tussen mannen en vrouwen. Bonobo's doen het minstens zo vaak met seksegenoten. Dit wil niet zeggen dat ze een homoseksuele voorkeur hebben: ze zullen nooit een gelegenheid onbenut laten om te bevruchten of bevrucht te worden. Wellicht stelt de sociale seks bonobo's in staat om intensievere onderlinge banden te onderhouden dan chimpansees bij een gelijke groepsgrootte of om in grotere groepen te leven. Een vrijpartij is zelfs een efficiëntere manier om vriendschappen te bevestigen dan de oeverloze kletspraatjes van de mens, want een nummertje maken kost een bonobo maar zestien seconden.

Solidariteit In één vorm van sociaal gedrag zijn de chimpansees superieur aan de bonobo's: machtsspelletjes. Mannelijke chimpansees zijn Machiavellistische politieke dieren: ze sluiten onderling bondgenootschappen maar als de machtsverhoudingen zich wijzigen, laten ze hun coalitiepartner als een baksteen vallen en omarmen hun voormalige rivalen. De beloning voor succesvolle politici is seks met vruchtbare vrouwen. Het voordeel voor de vrouwen is, dat ze worden bevrucht door een man die zijn kwaliteit heeft bewezen. Het nadeel is dat ze zitten opgescheept met bazige mannen. De vrouwelijke bonobo's hebben een andere oplossing gevonden. Zij kondigen net als chimpansees het naderen van hun vruchtbare dagen aan met zwellingen rond de genitale streek. Het geurige roze ballonnetje verdwijnt bij vrouwelijke chimpansees binnen een dag na de eisprong, waardoor de competitie om vrouwen is geconcentreerd in een korte periode. Bonobo's laten in het midden wanneer ze precies vruchtbaar zijn; hun genitale zwelling blijft veel langer aanwezig. De competitie tussen de mannen is minder hevig omdat zij over een langere periode wordt uitgesmeerd, ledere man komt vanzelf wel aan de beurt; meerdere malen zelfs. Het belangrijkste wapen van de bonobo tegen mannelijke agressie is echter de solidariteit tussen vrouwen. Voor vrouwelijke chimpansees is onderlinge solidariteit zinloos. Zij moeten zich verspreiden om voedsel te zoeken en het duurt vaak dagen voordat ze weer met de groep herenigd worden. Als ze in de tussentijd een bazige man tegenkomen is er geen vriendin in de buurt om hulp te bieden. Bonobo's leven in bossen waar de gorilla een paar miljoen jaar geleden tijdens een periode van droogte is uitgestorven. Zij kunnen chimpansee- en gorillavoedsel eten. Dankzij deze overvloed kunnen bonobo's het zich veroorloven om gezamenlijk voedsel te zoeken. Grotere gemeenschappen splitsen zich weliswaar op in clubjes van zo'n twintig dieren maar iedere avond komen ze weer bij elkaar. Er is meer sociale controle en daar profiteert iedereen van. De vrouwen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen