VU Magazine 1998 - pagina 200

Summum Bij zijn tekeningen hoort altijd een beknopt verslag. Zo schreef Nieuwenhuis op 29 mei 1974: "De krater Erotosthenes is ongeveer vijftig kilometer in doorsnee en bevindt zich aan de uitlopers van het Alpengebergte. De bergtop Wolf was zeer helder in vergelijking met de omgeving. Weer: goed helder, seeing 7, windstil." Een tekening onder ideale omstandigheden waar hij tevreden over is. "Door het zelf op papier te zetten, leer je echt goed waarnemen. Kijken doen we allemaal, maar zien is heel wat anders. Je moet weten waar je op moet letten, om erachter te komen wat voor een detail het is waar je naar zit te kijken. Maantekenen is een goede voorbereiding op het kijken naar de planeten, die veel minder details prijsgeven. Je moet die leren ontdekken." In zijn kantoor in het planetarium duikt Nieuwenhuis even tussen een stapel klaarliggende papieren en vist er nog een schets uit. Dan pakt hij er een exemplaar

wcs

MEI/JUNI

19

uit een boek bij, gemaakt van dezelfde krater. Alleen door iemand met een grotere lens. "Zie je deze welvingen? Bij mij zijn dat slechts vage plekjes, maar ze staan wel op de goede plaats. Hij heeft ze met meer detail kunnen natekenen. Ik doe dat regelmatig, mijn tekeningen vergelijken met die van een ander. Soms spreken we met een paar mensen af om op dezelfde avond te gaan kijken. Als we naderhand de schetsen naast elkaar leggen, blijkt dat de meesten dezelfde krater uitkozen. In details koraen ze vaak goed overeen, alleen de stijlen verschillen nogal. De een tekent alles wat hoekiger, de ander wat ronder. Maar je kan nog zo'n mooie tekening maken, voor mij heeft-ie pas waarde als ik hem met andere heb vergeleken en de details blijken hetzelfde te zijn. Potverdikkeme, denk ik dan, dit is er een die echt helemaal klopt. Bij planeten, waar het al heel moeilijk is om een goede waarneming te doen, is dat het summum. Dat jij dat ook gezien hebt."

Daarbij zou de korst kunnen scheuren. Uit dergelijke kloven kan vervolgens gas vrijkomen. Heel lang dachten we dat de Russische astronoom Kozirev zoiets kort na de Tweede Wereldoorlog had gezien. Hij beschreef hoe hij een gaswolk had waargenomen. Latere analyse van zijn beschrijvingen en zijn meetgegevens wees uit dat hij waarschijnlijk sigarettenrook zag die voor zijn telescoop voorbij kwam."

Tijdens zijn vele observaties van de maan hoopt Nieuwenhuis, net als iedere andere araateur-astronoom ooit een verschijnsel mee te maken dat anderen nog niet eerder opmerkten. "Zo heb ik wel eens een violetachtige kleur waargenomen, die plots op de rand van de krater Aristarchus opdook. In de literatuur is dit fluoriserende schijnsel vaker beschreven. Het komt echter heel zelden voor, je moet dus regelmatig de maan in de gaten houden. Men dacht eerst dat het ontsnappende gassen uit de bodem waren, maar waarschijnlijk zorgt de korte hoek van het zonlicht op de bodem en het materiaal wat er ligt voor het speciale effect."

"Alles op de maan was ooit vloeibaar vanwege de enorme hitte van de zon. Na de afkoeling van de korst is het daaronder nog lang blijven borrelen, met uitbarstingen tot gevolg van inwendige gassen die zich opstapelden. Caldere moet gevormd zijn toen de net hard geworden maankorst nog enkele zwakke plekken vertoonde. Het gat ontstond tijdens een laatste stuiptrekking, waarbij een enorme gasbel vrijkwam. Gezien de plaats, vrijwel op de evenaar, is dat mogelijk. Omdat de maan om haar as draait, varieert de aantrekkingskracht van de aarde op sommige plekken steeds, met het openscheuren van de korst als gevolg.

Nog spectaculairder is het meemaken van een inslag. Theoretisch gezien is het mogelijk, meent de Fries. "Het verhaal gaat dat monniken in het jaar duizend de maan ineens zagen oplichten. Waarschijnlijk was dat een inslaande meteoriet."

"Ooit heb ik daar een lezing over gehouden. Mijn vrouw zei vantevoren: vertel die theorie nou niet, want ze halen je totaal onderuit omdat je maar een amateur bent. Ik heb het risico genomen. Tot mijn grote verbazing brandden ze me niet af. Er ontstond een levendige discussie tussen amateurs en beroepsastronomen. Over bepaalde elementen zei de hele groep dat het niet ondenkbeeldig was dat het zo gebeurd zou kunnen zijn. Dat is toch prachtig?"

Maar het kan ook een 'uitgassing' zijn geweest" "Hoe dichter de maan bij de aarde staat, des te nreer de satelliet trilt omdat de aantrekkingskracht op de voorkant groter is dan op de achterzijde.

Stuiptrekking "Ook heel leuk is het filosoferen over maan. Waarom ziet het oppervlak er zo uit? Hoe lang geleden is dat gebeurd? Sommige kraters ontstonden door inslagen, andere zijn het gevolg van vulkanische activiteit. Neem bijvoorbeeld Caldere, een gat van zo'n zeshonderd kilometer breed. Door die afmetingen mag je niet eens over een krater spreken, die zijn hoogstens twintig kilometer in doorsnede. Over het ontstaan van Caldere heb ik zelf een theorie bedacht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen