VU Magazine 1998 - pagina 142

Eigenlijk is de vergelijking tussen mens en ecosysteem nog een wat al te eenvoudige voorstelling van zaken. Een mens is eerder een samenstelsel van een groot aantal ecosystemen, waarvan de huid, de mond en het maag-darmkanaal de belangrijkste zijn. Die systemen hebben weer hun eigen kenmerken en bewoners, en ze beïnvloeden elkaar voortdurend. Net zoals, om maar eens wat te noemen, milieuvervuiling in het stroomgebied van de Rijn gevolgen heeft voor het milieu van de Waddenzee. De miljarden bacteriën die in de mens leven, doen in principe geen vlieg kwaad. Ze hebben de naam potentiële ziekteverwekkers te zijn, maar zonder een gezonde populatie bacteriën kan geen mens leven, al was het maar omdat bacteriën een belangrijke rol spelen in bijvoorbeeld het verteren van voedsel. De problemen ontstaan pas wanneer een kwaadaardige soort, niet langer in toom gehouden door het natuurlijk tegenwicht van concurrerende bacteriën, de kans krijgt zich snel te vermenigvuldigen. Schimmelinfectie

De mens als ecosysteem; een interessante vergelijking, die tot fantaseren noodt. Strekt bijvoorbeeld het streven naar biodiversiteit, dat zo hoog in het vaandel staat van organisaties als het Wereld Natuur Fonds, zich uit tot het menselijk lichaam en kunnen we binnenkort een actie Save the bacteria verwachten? Degener glimlacht, maar wil liever geen parallellen trekken tussen de mens en andere ecosystemen. De kans dat die alleen maar onbegrip wekken is hem te groot. "Wanneer in het menselijk lichaam het evenwicht is verstoord", zegt hij, "bij-

66

wcs

MAART/APRIL

1998

voorbeeld wanneer een kwaadaardige bacterie binnendringt, dan word je ziek. Je krijgt koorts, diarree, moet overgeven, of het lichaam reageert op een andere manier. In dat geval kan het toedienen van antibiotica het lichaam helpen om de binnendringers te overwinnen." Antibiotica, legt Degener nog even uit, zijn in de natuur gevormde stoffen die een afweer vormen tegen bacteriën. Die antibiotica kunnen effectief zijn, maar ze hebben, aldus de hoogleraar medische microbiologie ook flinke nadelen. "Wat je nastreeft, is het herstel van de biodiversiteit in het menselijk ecosysteem. Het toedienen van antibiotica heeft wat weg van massale houtkap in het regenwoud", zegt hij, daarmee toch een vergelijking trekkend met een ander ecosysteem. "Je velt zieke bomen, maar wat voor ravage je aanricht bij de rest van flora en fauna weet je niet. In het lichaam gaat dat net zo. Je pakt de ziekteverwekkende bacterie aan, maar wat er verder aan schade ontstaat blijft onduidelijk." Degener noemt het voorbeeld van een overigens gezonde man met een urineweginfectie. Een antibioticum hielp hem van die infectie af, maar in plaats daarvan kreeg hij last van schimmel in de mond. Kennelijk had de antibiotica niet alleen de bacterie die de urineweginfectie veroorzaakte aangepakt, maar ook elders schade aangericht. Het natuurlijk evenwicht in het lichaam van de man, dat toch al was verstoord, raakte door het gebruik van antibiotica nog verder uit balans. Het kostte enige moeite een middel te vinden dat hem zonder verdere problemen weer van zijn schimmelinfectie afhielp.

Wie verzwakt is door een ernstige, slepende ziekte, is nog kwetsbaarder. Zo krijgen mensen die bestraald worden voor kanker of die net een transplantatie hebben ondergaan, met grote regelmaat antibiotica toegediend. In hun lichaam is daarom, oneerbiedig gezegd, een flinke kaalslag gaande van alle bacteriesoorten. Daarnaast krijgen zij via allerlei noodzakelijke inwendige hulpmiddelen zoals katheters of beademingsapparatuur, ook extra bacteriën in hun lichaam. Daarmee is hun ellende nog niet ten einde. Het lukt bacteriën namelijk om zich in een door antibiotica geneutraliseerde omgeving verhoudingsgewijs bijzonder snel te muteren. Binnen een paar dagen nemen ze een vorm aan, die in staat is de gebruikelijke soorten antibiotica te weerstaan. Bovendien is onder die omstandigheden de kans dat een onschuldige bacterie plotseling kwaadaardige eigenschappen gaat ontwikkelen, relatief groot. Artsen houden daarom een paar soorten antibiotica achter de hand, die ze alleen inzetten voor extra kwetsbare patiënten. Dat dan wel weer tot ongenoegen van de farmaceutische industrie, die heeft geïnvesteerd in zo'n geneesmiddel en het liever in flinke hoeveelheden over de toonbank ziet gaan. Ook in ziekenhuizen, met name op intensive careafdelingen, is de kans op het ontstaan van resistente bacterie-stammen groot. Zelfs buiten het ziekenhuis krijgen bacteriën in de strijd tegen de antibiotica steeds meer de overhand. Onbehandelbaar

Degener geeft als voorbeeld een patiënt die door een plotseling opduikende resistentie bijna het leven liet. De man, afkomstig van het Friese platteland, lag al een tijd ziek thuis en belandde in het ziekenhuis vanwege infectie van een doorligwond. Boosdoener was de bacterie Escherichia coli, een veelvoorkomende bacterie, die na analyse in het laboratorium alleen te behandelen bleek met het antibioticum imipenem, een reservemiddel dat artsen alleen inzetten wanneer andere middelen niet meer helpen. Ondanks de imipenem ging de toestand van de man er niet op vooruit. Uit zijn

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen