VU Magazine 1998 - pagina 191

die spanning zelfs tijdens de meest buitenissige reizen nog tot uitdrukking, bijvoorbeeld in zijn beroemde boek over de tocht naar de maan waarin een projectiel het luchtruim ingeschoten wordt. Wie naar verre oorden vertrekt, kiest voor het avontuur. Maar wanneer Jules Verne op reis gaat in een (ruimte-) schip, stelt hij zich niet zozeer open voor het onbekende maar sluit hij zich daar juist nadrukkelijk voor af. De voorliefde voor het schip is bij Jules Verne altijd de vreugde volmaakt opgesloten te zijn, merkte Roland Baithes op in zijn boek 'Mythologieën'. "Van schepen houden is een verhevigde vorm van houden van een huis, omdat het schip gesloten is, zonder uitweg, het is geenszins het verlangen naar een onbestemd vertrek: het schip is eerder woning dan transportmiddel", schrijft Barthes en hij voegt er aan toe dat alle schepen van Jules Verne volmaakt. 'gezellige hoekjes bij het vuur' vormen en dat de enorme reizen over land, zee en in de lucht het geluk van het opgesloten zijn alleen maar vergroten. Niets hoeft in zo'n hoekje nog vreemd en onbekend te zijn. Tegelijk is het heel goed mogelijk om thuis te blijven, om daar het onbekende en raadselachtige te koesteren, en in de eigen geest het grootste avontuur te beleven. Zo wijst Mooij op de betrekkelijke afwezigheid van de Romantiek in de maanreisverhalen. En dat terwijl in de romantische literatuur de maan en de maneschijn juist naar hartelust bezongen werden. Aandacht en waardering voor de maan hoeven volgens Mooij niet per se een stimulans voor het verzinnen van maanreisverhalen te betekenen. Een werkelijk romantische liefde is immers altijd een onbereikbare liefde. Evenzo is de maan prachtig en fascinerend, zo lang die maar heel ver weg blijft.

De aardreiziger ontsnapt aan de eigen cultuur door een horizontale beweging te maken. Wanneer hij zich een beetje openstelt voor het onbekende, ziet hij de oneindige verscheidenheid van de menselijke soort: de rituelen bij geboorte en dood, de verwantschapssystemen, de religie, het politiek bestuur. Het is na zo'n reis moeilijk in het etnocentrische standpunt te volharden dat de eigen zeden en gewoonten altijd beter zijn dan die van anderen. Het horizontale bewegen leidt in veel gevallen juist tot een zekere waardering van de menselijke diversiteit.

Niet altijd is de onbekendheid in de maanverhalen zo gekortwiekt als bij Jules Verne. In veel van de verbeelding van het reizen naar de maan zit een vorm van cultuurkritiek, een kritiek die verwant is met die van reisverhalen op aarde. Toch is er tussen reisverhalen en maanverbeelding een verschil.

Apollo-astronauten vertelden dat ze zich vanaf 400.000 kilometer bijzonder verbonden voelden met die ineens kwetsbaar ogende aarde. Vanaf zo'n positie op grote afstand krijgen alle lokale conflicten iets onbeduidends en kleinzieligs. Alleen mondiale bedreigingen, datgene wat de gehele nrensheid

Mondiale bedreigingen

De maanverbeelding heeft een heel ander soort slag toegebracht aan het etnocentrisme. Terwijl het aardreizen tot een ontdekking van de veelheid van de mensheid leidde, bracht het inaanreizen juist een gevoel van eenheid teweeg. Wie zich horizontaal beweegt zal vaststellen dat alle mensen verschillend zijn, en wordt cultuurrelativist. Wie zich verticaal beweegt en zich losmaakt van aardse bindingen, neemt waar dat we allemaal hetzelfde zijn, en wordt universalist. Het gemeenschappelijke is dat in beide gevallen een mens zich losmaakt van zijn traditionele identiteit. In zijn boek 'Hemelbestormers' beschrijft Mark Tiaa hoe de aanblik van de aarde bij sommige ruimtevaarders een zeker gevoel van saamhorigheid deed ontstaan. "Vanuit de ruimte zijn geen landsgrenzen zichtbaar, wat het besef versterkt dat alle mensen tezamen het lot van hun planeet in handen hebben." Een Saoedi-Arabische astronaut merkte op dat de eerste dag in de ruirate iedereen zijn eigen land aanwees, op de derde of vierde dag wezen ze naar de continenten en op de vijfde dag waren ze zich alleen nog bewust van de hele aarde.

aangaat, boezemen vanuit de maan gezien nog angst in. Niet als milieufanaten bekend staande astronauten maakten zich ineens ernstige zorgen om de vervuiling van de aarde; een bol die er vanaf de maan uitziet als een bontgekleurd, ongerept oppervlak. Wat maakt het nog uit wat voor geslacht, ras, geloof of nationaliteit een mens bezit? Het horizontale reizen heeft zulke zekerheden gerelativeerd door de mens te versplinteren: in plaats van heldere tweedelingen in bijvoorbeeld mensen met een zwarte en met een blanke huidskleur ziet de reiziger eindeloze nuances in kleurverschillen en huidoppervlak: hier een moedervlek, daar een wratje en overal rimpels. Ieder mens is anders als je er maar uitgebreid genoeg naar kijkt. Het verticale reizen lijmt de versplinterde inens weer aan elkaar tot een algemeen individu: is ieder mens niet in het bezit van armen en benen, van gevoel en verstand, en voortgebracht door een man en een vrouw? Het reizen naar de maan heeft een zekere bijdrage geleverd aan het ontstaan van wat je met een dik woord 'een mondiaal bewustzijn' kunt noemen. Dat bewustzijn heeft niet van nreet af aan deel uitgemaakt van het project van de ruimtevaart. De strijd om de maan heeft, zoals Tom Wolfe liet zien, van origine niets met relativering te maken maar juist met absolutering: een strijd tussen twee grootmachten die ieder hun superioriteit wensten te demonstreren. Maar wat de Amerikaanse overwinning demonstreerde was vooral dat er weinig te winnen viel. Wie op de maan is aangekomen ziet bij een blik op de aarde helemaal geen Amerikanen of Russen meer, hooguit vangt hij een glimp op van zoiets abstracts als 'de mensheid'. Alleen vanaf grote hoogte kun je zeggen: alle mensen zijn gelijk. En vaststellen dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten.

wcs MEI/JUNI 1998

39

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen