VU Magazine 1998 - pagina 292

hang. Natuurlijk speelt geheugen een belangrijke rol bij de herkenning van ritme, maar wat wordt er precies onthouden? En hoe meten we de verschillende tijdsintervallen tussen de ritmische accenten? Het andere aspect van muziek, de melodie, is een minstens zo complex verschijnsel. Een voorbeeld: als we naar een sonate voor viool en piano luisteren, dan luisteren we óf naar de viool en horen we op de 'achtergrond' de piano, óf we luisteren naar de piano en horen de viool op de achtergrond. Het is onmogelijk tegelijkertijd naar zowel de piano als de viool te luisteren. Als de muziek daartoe aanleiding geeft, wisselen we tijdens het luisteren razendsnel van perspectief. De situatie lijkt wel wat op het kijken door een glazen ruit: we observeren wat er achter het glas plaatsvindt, óf we zien de ruit zelf; wat er 'achter' zien zijn dan alleen nog vage schimmen. In dit soort situaties lijkt het brein voornamelijk sequentieel te werken: details van gebeurtenissen kunnen alleen opeenvolgend worden waargenomen. Nog een stukje fundamenteler is de vraag wat er gebeurt als we geluid als muziek herkennen. Op welke manier onderscheidt bijvoorbeeld een liedje zich van allerlei andere geluiden die we op het zelfde moment waarnemen? Hoe 'zeeft' ons brein die informatie uit? Er zijn psychologen die menen dat we op zo'n moment cognitieve structuren en schema's activeren. Hierbij valt dan altijd de term 'mentale representatie'. Maar wat die term precies voorstelt weet geen mens. Nog ingewikkelder wordt de zaak als ook de harmonie in de analyse wordt

60

wcs

JULI/AUGUSTUS

1998

betrekken. We beluisteren akkoorden en lijken die als één geheel te horen en niet als twee, drie of meer tegelijkertijd waarneembare tonen, die in toonhoogte van elkaar verschillen. Voorts 'meten' we de spanning van het akkoord, die onstaat door de onderlinge relatie van de verschillende tonen. Het vreemde daarbij is vooral dat het lijkt alsof het ene akkoord betrekkingen onderhoudt met voorafgaande en nog komende akkoorden. Ook hierover zijn muziekpsychologische theorieën ontwikkeld. Maar hoe het werkelijk zit is nog steeds onbekend. Stradivarius Hoewel de psychoakoestici van Ircam zich terdege met deze fundamentele aspecten van onze klankwaarneming bezighouden, richt men zich daarnaast op meer concrete zaken, zoals de nauwkeurigheid van ons gehoorsysteem. Zo doet men er tests in een speciaal daarvoor ingerichte ruimte, die antwoord beogen te geven op de vraag hoe groot het verschil tussen twee klanken moet zijn, om het te kunnen waarnemen. En: als we verschillen waarnemen, wat nemen we dan precies waar? Uiteraard speelt hierbij het geheugen een rol. Zonder dat valt er immers helemaal niets te onderscheiden. Maar onmiddellijk rijst dan de vraag hoe goed ons geheugen voor het memoreren van klank is. Misschien is het op dat terrein minder adequaat dan we denken. Een voorbeeld. Een proefpersoon (een doorsnee muziekliefhebber) krijgt een reeks klanken aangeboden,- de ene keer een toon geproduceerd door een echte viool, de andere keer een artificiële (gesynthetiseerde) viooltoon. Hem wordt

vervolgens de vraag gesteld welke de echte was. Het is opvallend hoe vaak dat een fout antwoord oplevert. Vermoedelijk komt dat doordat de meeste mensen naar muziek luisteren en veel minder naar de feitelijke klanken die door het stuk worden voortgebracht. Ooit zei een befaamd violist dat hij zijn Stradivarius net zo goed thuis kon laten; het publiek hoorde toch geen verschil. Hij had gelijk. Alleen de enkeling die zijn oren heel bewust op het timbre van de viool richt, is mogelijk in staat om het geluid van een Stradivarius te herkennen. Op de afdeling Room-Acoustics wordt onderzoek gedaan naar het geluid van muziekinstrumenten in allerlei type ruimtes. De ruimte vervormt immers het door de instrumentalist opgewekte geluid, wat te maken heeft met zaken als de grootte van de ruimte, de aankleding en het materiaal van de muren. Dit betekent dat instrumenten overal weer anders klinken. Probleem bij dit soort ruimtelijke vervormingen is, dat als één akoestisch aspect verandert, alle andere aspecten meeveranderen. Wie bijvoorbeeld de helderheid van de ruimte vergroot door dunnere gordijnen op te hangen, veroorzaakt tegelijk dat de muziek een stuk scheller zal klinken. De concertzaal van Ircam heeft dan ook een variabele akoestiek. De wandpanelen kunnen naar wens worden geschoven, waardoor de zaal groter of kleiner wordt. Dit heeft met name gevolgen voor de de nagalmtijd van de zaal, die kan worden ingesteld van 0,5 tot 4,5 seconden. Of er nu een solist op het podium staat of het 'huisorkest' van Ircam - L'Ensemble Intercontemporain en of er nu een sonate van Beethoven wordt gespeeld, of een nieuw werk van Brian Ferneyhough dat een maximale helderheid van ieder instrument vereist; de zaaltechnici van Ircam passen de akoestiek naar believen aan. Inmiddels heeft de afdeling 'RoomAcoustics' ook een software-pakket ontwikkeld - 'Le Spatialateur' waarmee een enorme hoeveelheid verschillende virtuele ruimtes kunnen worden gecreëerd. Het bijzondere ervan

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen