VU Magazine 1998 - pagina 179

Als dit laatste het geval is, moet je bij wijze van spreken de schepping verbeteren", glimlacht Van der Zeijst. "Vervolgens probeer je er achter te komen welke delen van de bacterie je kunt gebruiken om immuniteit op te wekken zonder dat je de ziekte zelf veroorzaakt. Tegenwoordig kunnen we dit beter uitzoeken door mutanten van de bacil te maken. Dit zijn organismen waarbij je een bepaald gen uitschakelt. Vervolgens kijk je of ze nog ziekteverwekkend zijn, en zo nee, of ze het afweersysteem kunnen mobiliseren. "Is dat deel afgerond, dan beschik je over een prototype-vaccin", vervolgt Van der Zeijst. "Voordat je op kleine schaal proeven organiseert, ga je na of de productie ervan kostenefficiënt is. Met andere woorden, wegen de kosten die het maken van zo'n vaccin met zich meebrengt op tegen de ellende die je ermee voorkomt onder de bevolking?" Het meningococcen-vaccin kon deze test doorstaan. De eerste klinische proeven zijn inmiddels achter de rug. In het vaccin zitten de zes meest voorkomende serotypes van de bacterie. Samen beschermen ze ongeveer tachtig procent van de zuigelingen. Toekomstmuziek Vanwege de goedkope manier van produceren en de recombinant DNA-techniek verwacht de bacterioloog dat vaccins met verzwakte levende organis-

men opnieuw de overhand zullen krijgen. Vroeger was het nog onduidelijk hoe veilig zo'n gemodificeerd virus eigenlijk was, want de mogelijkheid bestond dat het organisme muteerde en opnieuw schadelijk werd. Bij het levende poliovaccin is dat ook gebleken. Daarom gebruiken we in Nederland een geïnactiveerd poliovaccin. Met de recombinant DNA-techniek kun je echter het ziekteverwekkende gedeelte uit de bacil halen en ervoor zorgen dat de bacterie zich niet kan combineren met wilde varianten, zodat er een nieuwe soort ontstaat. Toekomstmuziek is vooralsnog een DNA-vaccin, waarbij genen van ziektekiemen rechtstreeks bij de mens worden ingespoten. Van der Zeijst is net terug van een congres waarop de veelbelovende methode uitgebreid is behandeld. "Men denkt nog steeds dat het mogelijk is. Er zijn zelfs al gene-guns ontwikkeld die het genetisch materiaal via goudbolletjes in het huidoppervlak brengen", vertelt hij, terwijl hij een afbeelding van een Star Trekachtig geweer toont. Bedoeling is dat de speciaal geselecteerde genen in een lichaamscel terechtkomen, die dan de opdracht krijgt om de eiwitten van de ziektekiem te gaan produceren waartegen het afweersysteem moet reageren. Een onderzoeksteam van het Pasteur Instituut te Brussel is er al in geslaagd om op die manier muizen vrij behoorlijk te beschermen tegen tuberculose.

De resultaten stonden vorig jaar in het vaktijdschrift Nature Medicine. Om ervoor te zorgen dat het vaccin voldoende bescherming biedt, moeten de Belgen echter nog meer cruciale eiwitten - en de genen die daarvoor verantwoordelijk zijn - zien te vinden. Een kwestie van uitproberen, vertelt onderzoekster Kris Huygen. Daarvoor moet je ieder gen van de bacil afzonderlijk inspuiten om te zien of het afweersysteem erop reageert. Er bestaat al meer dan zeventig jaar een vaccin tegen tbc dat nog steeds aan miljoenen kinderen wordt toegediend, maar de doeltreffendheid bij adolescenten laat zeer te wensen over. Wat de tuberkelbacil zo moeilijk te bestrijden maakt, is de werkwijze van deze ziektekiem. "De bacil nestelt zich in een lichaamscel en daar kunnen de meeste antilichamen die je via de klassieke vaccinatie oproept, met bij", legt Huygen uit. Met een DNA-vaccin lukt dat wel. Je eigen lichaam biedt namelijk speciaal, eigengemaakt antigeen aan - dat is het deel van de ziektekiem waar het afweersysteem antilichamen op af stuurt. Alleen op deze manier komen de CD8-cellen in aktie. Zij beschikken over het vermogen om geïnfecteerde lichaamscellen te vernietigen. "Op dit moment kunnen alleen levende vaccins een reactie van de CD8-cellen teweegbrengen. De beste die we hebben, zijn de afgezwakte virussen die beschermen tegen de mazelen en de rode hond. Maar dergelijke inentingen kun je niet aan mensen geven die een probleem hebben met hun immuunsysteem, zoals Hiv-patiënten", benadrukt Huygen. Voor hen zouden DNA-vaccins de oplossing kunnen zijn, maar zo ver zijn we nog lang niet. De komende jaren zal het tbc-vaccin alleen op proefdieren worden getest. "Later schakelen we waarschijnlijk over op resusapen en dan, als alles goed gaat, is de mens pas aan de beurt. Maar je moet bedenken dat je bij mensen ongeveer twintig jaar zult moeten wachten voordat je de resultaten kunt analyseren. Tbc is een ziekte met een zeer traag verloop."

F o t o g r a f i e : Rene Koster.

wcs

MEI/JUNI

1998

27

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen