VU Magazine 1998 - pagina 169

Met kleine idealen gaat het vaak beter dan met grote. Ik ben het eens met Levinas die zegt dat de morele goedheid tussen mensen in een sociale utopie niet mogelijk is. In een totalitaire samenleving moet je een held wezen om je moreel goed te gedragen, terwijl dat in een normale open samenleving als de onze haast vanzelfsprekend is. Nogmaals: het gaat om kleine morele keuzes en kleine morele daden; om zaken die wij eigenlijk als heel banale kwesties van fatsoen beschouwen." Maar daar los je geen grote politieke problemen mee op. "Politiek gezien zoek ik de middenweg. Dat klinkt laf en gemakkelijk. Maar - en nou verwijs ikzelf dan maar eens een keer naar Camus - die middenweg is geen comfortabele feourgeoiskeus, maar leidt juist tot heel veel spanning."

"Als iemand bij z'n volle verstand nu nog gaat roepen dat we terug moeten naar het communisme, dan slaan bij mij alle stoppen door." Ondanks alles komt de utopie ex in uw jongste boek niet uitsluitend negatief van af. Naast afkeer voelt u ook fascinatie. Wat is er positief aanl "Positief eraan is, dat sociale utopieën de westerse mens hebben geholpen om de geweldige crises aan het eind van de Middeleeuwen te overwinnen; de wanhoop rond een nieuwe situatie waarin alle zekerheden waren weggevallen. Utopieën gaven daarop een antwoord en vertegenwoordigden de hoop omdat zij de toekomst als maakbaar voorstelden. Dat is het grootse van het utopisch denken.

Die nuchtere kijk op de techniek heeft hij ongetwijfeld te danken aan het feit dat hij in zijn huidige functie als hoogleraar algemene wijsbegeerte in Twente, veel met technici te maken heeft."De grootste ontdekking hier in Enschede waren niet zozeer de technische faculteiten, als wel de technische cultuur die een andere manier van probleemanalyse oplevert, die praktisch en vooral ook empirisch van aard is." Technofobie is een kwalijke zaak. "Het gevaar zit 'm hierin dat technofobie vaak de aanleiding is voor een bekering tot het geloof in een sociale utopie. Die twee gaan heel vaak samen. De utopie fungeert dan als uitweg om van het schrikbeeld van een technocratie af te komen. "Neem nu het maatschappelijk verzet tegen klonen. Ik heb me nogal scherp afgezet tegen de Dierenbescherming die een jaar terug het schaap Dolly ten tonele voerden met de kreet 'Dit is nu waar Hitler van gedroomd heeft'. Ik vond dat stemmingmakerij. Zó'n campagne terwijl er op hetzelfde moment miljoenen varkens geruimd werden in verband met de pest. Dat is een soort blindheid die berust op een dystopische manier van denken en waar ik allergisch voor ben." Fotografie: Lenny Oosterwijk.

"Een tweede element in het utopisch denken, dat ik beslist als positief zou willen karakteriseren, is het feit dat het ons geleerd heeft kritisch naar de eigen samenleving te kijken. De onrechtvaardigheid daarvan werd plotseling als veranderbaar voorgesteld. Het kan anders; in dat motiverend idealisme ligt de kracht van de sociale utopie verborgen. "Zonder utopieën had de Westerse cultuur er beslist anders uitgezien. Maar ik ben desondanks van mening dat we de utopie nu niet langer nodig hebben en dat het zelfs gevaarlijk is om in deze tijd nog een sociale utopie te willen nastreven. Als iemand bij z'n volle verstand nu nog gaat roepen dat we terug moeten naar het communisme, dan slaan bij mij alle stoppen door. Dat is zó naief. Maar ik reageer in zulke gevallen zó fel dat ik onvoldoende duidelijk kan maken waaróra dat zo verwerpelijk is." Van een iets andere orde zijn de technische utopieën, zo valt in 'De erfenis van de utopie' te lezen. Ook die hebben hun gevaarlijke kanten. Maar wat overheerst is toch het inzicht dat de techniek ons niet de zielloze technocratie heeft gebracht die doemdenkers - Huxley met zijn brave new world voorop sinds jaar en dag voorspelden. Onze hedendaagse, van technologie doordrenkte cultuur, is voor een belangrijk deel te beschouwen als een 'gerealiseerde' utopie, schrijft Achterhuis.

wcs

MEI/JUNI

1998

17

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen