VU Magazine 1998 - pagina 103

zijn beschermd tegen de mannen uit de eigen groep en de mannen tegen hun seksegenoten uit andere groepen. Want waarom zou je nog de moeite doen om met een stel mannen een naburig territorium binnen te sluipen als de kans praktisch nihil is dat je een onbeschermd individu kunt doden? De makke bonobomannen zijn echte moedersjongens geworden. De dominante man is niet de baas over de hele groep maar alleen over de andere mannen. Zijn belangrijkste bondgenoten zijn niet andere machtige mannen maar zijn moeder en haar vriendinnen. Zijn blufgedrag is een slap aftreksel van de uitgebreide imponeerrituelen van chimpansees. Bonobo's gaan niet gezamenlijk op jacht. Ze vullen hun vegetarisch dieet aan met rupsen en wormen en het vlees van kleine dieren die ze toevallig tegenkomen in het struikgewas, zoals spitsmuizen, maar ook een heel enkele keer een bosduiker, een mini-antilope die nauwelijks groter wordt dan een haas. We zouden ons bepaald niet hoeven te schamen voor een voorouder met bonobo-trekjes. Maar er zijn goede redenen om aan te nemen dat de voorouders van Lucy en die van de bonobo zich in twee totaal verschillende richtingen hebben ontwikkeld. Veel apenonderzoekers menen dat de chimpansee meer op de laatste gemeenschappelijke voorouder van mensaap en aapmens lijkt. De Waal noemt enkele van hun argumenten: aan de chromosomen van de bonobo zou je kunnen zien dat hij de meest gespecialiseerde Afrikaanse mensaap is. Uit zijn gedrag blijkt dat hij onder andere gespecialiseerd is in 'vierhandigheid'. De bonobo klimt meer dan de chimpansee en gebruikt zijn voeten vaker om takken en voedsel vast te grijpen. De Waal's collega, Richard Wiangham, geeft in zijn laatste boek 'Demonic males' een uitgebreidere argumentatie. Sinds september 1994 hebben Tim White en zijn collega's fossielen van een mensachtige ontdekt die een miljoen jaar vóór Lucy zou hebben geleefd. Deze oudste kandidaat-voorouder mist de bonoboachtige ledematen van Lucy en lijkt het

meest op een chimpansee. Pas nadat de afstammingslijnen van mens en bonobo gescheiden waren zouden beide soorten lange ledematen hebben ontwikkeld: de oermens om beter op twee benen te lopen en de bonobo om door de bomen te slingeren. Volgens Wrangham is de chimpansee de afgelopen miljoenen jaren gewoon zichzelf gebleven. West-Afrikaanse chimpansees verschillen minimaal van hun Oost-Afrikaanse soortgenoten: ze hebben een wat bleker gezicht, een iets groter lichaam en korter haar. Toch leven ze al heel lang gescheiden van elkaar: anderhalf miljoen jaar geleden hebben ze voor het laatst genetisch materiaal uitgewisseld. De laatste gemeenschappelijke voorouder van bonobo en chimpansee leefde ruim twee miljoen jaar geleden, hetgeen het waarschijnlijk maakt dat het de bonobo is die sindsdien is veranderd. Wrangham meent dat de bonobo zich heeft aangepast aan het leven in wouden zonder gorilla's; de voorouders van Lucy aan het leven buiten de bossen. Het gebit van de bonobo en dat van Lucy's soortgenoten verschilt sterk: de bonobo heeft een zeisachtig snijvlak op de tanden. Het snijvlak maakt de tanden geschikt om de sappige delen van planten te snoeien; het voedsel dat elders door gorilla's wordt gegeten. Mythen De chimpansee en de bonobo zijn allebei uniek en interessant. Wat maakt het uit wie het meest op de opa van Lucy lijkt? Deze discussie heeft meer een maatschappelijk dan een wetenschappelijk belang. De mens lijkt voortdurend op zoek naar een verloren paradijs. Ergens moet toch een samenleving te vinden zijn waar mannelijke machtswellustelingen niet de baas zijn en geen moord of doodslag voorkomt? Had er niet ooit in de geschiedenis een matriarchaat bestaan, waren de mensen op Samoa niet geheel bevrijd van seksuele frustraties en leefden stammen in de Kalahari niet vreedzaam samen? Het bleken allemaal mythen: zover als men kan teruggaan in de geschiedenis wordt er op Samoa meer verkracht en in de Kalahari meer gemoord dan in New York.

Het moinent van onze 'zondeval' wordt steeds verder teruggeschoven: van het ontstaan van het kapitalisme, via het ontstaan van de landbouw tot het ontstaan van onze soort. In de jaren zestig symboliseerde de chimpansee onze verloren onschuld; in de jaren negentig is deze rol voor de bonobo weggelegd. Wie geïnteresseerd is in de minder demonische trekjes van onze mannelijke soortgenoten kan zich beter niet blind staren op chimpansees en bonobo's. Bij chimpansees en bonobo's bekommert de vader zich totaal niet om zijn nageslacht; bij de mens meestal wel. Bonobo's gebruiken seks met groepsgenoten van beide geslachten om bondgenootschappen tussen de vrouwen te kweken en mannelijke agressie te temperen. De mens is in de loop van de evolutie daarentegen steeds monogamer geworden en gebruikt seks om vaste paarbanden te vormen. Doordat de oervrouw haar partner een redelijke mate van vertrouwen kon bieden dat hij de verwekker van haar kind was, werd het biologisch functioneel om voor zijn gezin te zorgen. Zowel bonobo's als mensen hebben mannen gefokt die watjes zijn vergeleken bij de mannelijke chimpansees, maar ze hebben radicaal verschillende methoden gebruikt.

De foto bij dit artil<el is gemaakt door Frans Luiting en afkomstig uit het boek 'Bonobo - De vergeten mensaap' dat hij samen m e t Frans de W a a l samenstelde (uitgave N a t u u r & Techniek en Kosmos-Z&K, prijs ƒ 79,90).

Voorts zijn geraadpleegd: Robin Dunbar, 'Vlooien, roddelen en de ontwikkeling van taal'. A m b o ; Richard W r a n g h a m ( m e t Dale Peterson), 'Demonic Males - Apes and the origins of human violence', Bloomsbury & Houghton Mifflin; Roger Fouts ( m e t Stephen Mills), 'Van mens t o t mens - Mijn gesprekken m e t een chimpansee', Bruna.

wcs

MAART/APRIL

1998

27

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen