VU Magazine 1998 - pagina 69

doodsoorzaak vast te stellen, is het medisch onderzoek ontaard in een zoektocht naar de ware sekse van het stoffelijk overschot. Door het opensnijden van de geslachtsdelen kon nu de eerder getrokken conclusie bevestigd worden: het doorslaggevend geslachtskenmerk is dat van een man. Het eigen verhaal van Barbin, zijn gevoelens en zijn uiteindelijke zelfmoord zijn intussen geheel uit het zicht verdwenen. Geestesziek De geschiedenis van een andere mannelijke vrouw die in studie van Geertje Mak uitgebreid onder de aandacht wordt gebracht, is heel wat vrolijker, hier en daar zelfs kluchtig van toon. De Hongaarse Saiolta Vay werd opgevoed als jongen. "Want, je bent een man, met jouw energie spreekt dat vanzelf", hield haar vader haar voor. De rol paste haar blijkbaar, want eenmaal volwassen bleef Sarolta, die intussen Sandor heette, zich als man gedragen. "Zij maakte grote reizen in Frankrijk en Engeland, natuurlijk steeds als jongeheer, een rol waarin het haar steeds beter beviel. Ze ging zeer veel met jongens om, bezocht cafe's en andere openbare, zelfs twijfelachtige lokalen, en beroemde zich er zelfs op een dag op, dat zij in het bordeel op elke dij een meisje had gehad", aldus de levensbeschrijving in een medisch rapport dat over Vay's geval werd opgemaakt. Vay had verschillende liefdesaffaires met vrouwen en trouwde tenslotte met Marie E. Dat huwelijk kwam haar in 1889 op een arrestatie te staan wegens verdenking van bedrog en vervalsing van officiële oorkonden. De schoonfamilie, die al langer argwaan koesterde, had haar aangegeven. De vermeende schoonzoon zou "slechts een in mannenkleding rondlopende vrouw" zijn, die hun naïeve dochter had bedrogen. Volgens de schoonvader ging Sandor daarin zover dat hij "een werktuig had gedragen waarmee hij het bezit van een mannelijk lid (...) fingeerde." Het ging in de rechtszaak in eerste instantie vooral om het bedrog, net als in de eerder genoemde gevallen van vrouwen die als man gekleed door het

leven gingen. Uit eenvoudig medisch onderzoek kwam vast te staan dat Sandor/Sarolta van het vrouwelijk geslacht was, waarmee het bedrog bewezen en de zaak gesloten kon worden. Geertje Mak laat echter zien dat de zaak in het geval van Vay niet meer zo eenvoudig lag. Er lijkt een verschuiving op te treden in de benadering van de artsen. Men begint blijkbaar te twijfelen aan het concept van de ware sekse. De conclusie van het medisch onderzoek luidt weliswaar simpel: "De geslachtsdelen geven een volkoinen vrouwelijk type te zien, zonder tekenen van hermafroditisme", maar daarmee is de zaak nog niet afgedaan. Een arts vraagt zich af of men in het geval van Sandor/Sarolta Vay mogelijkerwijs met "aangeboren mannelijkheid" te maken heeft. Een van Vay's uitspraken speelt in dit verband een belangrijke rol: "Mijne heren - wijze rechtsgeleerden, psychoen pathologen - berecht mij; elke stap die ik deed werd door liefde geleid, al mijn daden werden door haar ingeblazen. God heeft mij haar (Marie E., CvZ) in het hart gegeven. Als Hij mij zo schiep, en niet anders, ben ik daar dan schuldig aan of ligt de schuld bij de eeuwig ondoorgrondelijke wegen van het lot?" De slotconclusie of ontknoping is niet meer de vaststelling van het 'ware' geslacht, maar een diagnose. Bij Vay werd een "aangeboren ziekelijke storing in de geestelijke vermogens geconstateerd, die in het Duits contiaiei Sexualempfindung wordt genoemd." Met andere woorden de mannelijkheid van Vay is niet meer te beschouwen als een overtreding van de voorgeschreven orde - een vorm van bedrog die je ontmaskeren en straffen kunt ~ maar vormt een inbreuk op de natuurwetten en behoeft een verklaring vanuit een medisch perspectief. Of zoals Geertje Mak het formuleert: "de transformatie van Vay van beklaagde tot zieke."

haar studie opvoert. Betekenissen zijn in de loop van de tijd verschoven. Terwijl sekse aan het begin van de vorige eeuw nog vastlag als een voorgeschreven positie die je maar beter niet kon overschrijden, komt er in de loop van de tijd meer ruimte om over sekse-ambiguïteit te spreken en te denken. Iemand als Sarolta Vay mag dan geestesziek worden genoemd, ze krijgt - en dat is voor het eerst - de ruimte om over haar gevoelens en verlangens te spreken. Ze wordt niet zonder meer met het medisch etiketje 'vrouw' naar huis gestuurd. Als mannelijke vrouw komt ze zelf uitgebreid aan het woord, iets waar in het geval van de hernrafrodiet Barbin nog op geen enkele manier sprake van was. Maar daarmee zijn de problemen geenszins opgelost. Sarolta Vay wordt ziek verklaard. Sekse-ambiguïteit roept tegenstrijdige reacties op. Dat gold in de negentiende eeuw, dat geldt vandaag de dag nog steeds. Er is de loop van de tijd weliswaar meer ruimte gekomen om met verschillende sekserollen te experimenteren - van een vrouw in een broek kijkt tegenwoordig niemand meer op - maar een hermafrodiet zullen we nog altijd moeilijk kunnen plaatsen en de reacties van 'het publiek' op travestie geven te denken. Verwarring over iemands geslacht roept altijd spanning op, zowel bij de persoon zelf als bij de omgeving, een spanning die we willen oplossen. We willen iemand, hoe dan ook, kunnen plaatsen en blijkbaar is het vaststellen van iemands geslacht daarbij van groot belang. "Niemand kan zonder officiële sekse", stelt Geertje Mak aan het eind van haar boek vast. En daarmee is ze in feite terug bij haar openingszin. M of V, doorhalen wat niet van toepassing is. Er staan ieder van ons nog duizenden formulieren te wachten waarop we met deze vraag zullen worden geconfronteerd.

Etiketje Het beeld van de mannelijke vrouw is in de loop van de negentiende eeuw veranderd, zo wordt duidelijk aan genoemde voorbeelden uit de lange lijst van mannelijke vrouwen die Geertje Mak in

Geertje Mak, 'Mannelijl<e vrouwen - Over grenzen

Naar aanleiding van:

van sel<se in de negentiende eeuw', B o o m , Meppel.

Fotografie: Rene Koster, m e t danl< aan Jaimy en Debby

wcs

JANUARI/FEBRUARI

69

Lsïï^^lÜiMf^^k

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen