VU Magazine 1998 - pagina 460

zijn ter algehele bevordering van het kwaad, maar een pornografisch genootschap; een bordeel met wat stoutigheid. Evenals sado-masochistische seks is de kerk van Satan meer spel dan brute werkelijkheid. De aanwezigheid van Satan wordt ook vermoed en uitgesproken op het terrein van het seksuele misbruik. Een paar jaar geleden vielen de verhalen allerwegen te beluisteren: jonge vrouwen vertelden over rituelen waarbij in lange gewaden gehulde hogepriesters dieren en babies op een altaar aan Satan offerden. Dit soort satanische rituelen zouden door ingewijden worden gehouden in afgelegen huizen in donkere bossen. Er zijn de nodige naspeuringen verricht, maar nooit is één concreet bewijsstuk gevonden dat zulke excessen daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Eens deed de politie een massale inval in een afgelegen boerderij waar men satanisme vermoedde. Wat trof men aan? Niet Satan en zijn trawanten maar een groep studenten die in lange, donkere gewaden een middeleeuws toneelstuk instudeerden. Hun belangrijkste wapens waren stompe, houten zwaarden. De tweede afleidingsmanoeuvre van de duivel is de aloude traditie van de demonisering. In de geschiedenis is altijd van bepaalde mensen gezegd dat zij duivels of heksen zijn. Dat was vervolgens een voldoende reden om ze op brandstapel of electrische stoel te zetten. Het is de list van de duivel mensen te bewegen het demonische altijd in een ander te zoeken, nooit in zichzelf. Niets dat tot zoveel duivelse daden heeft geleid als de zekerheid de duivel in een ander te kunnen identificeren en te bestrijden. De derde list van de duivel bestaat uit de suggestie dat hij een zeldzame en uitzonderlijke verschijning is. Men stelt dan dat Satan zich alleen doet kennen in het evident monsterlijke. We vermoeden dat Satan spreekt via een seriemoordenaar als Chades Manson, of een massamoordenaar als Adolf Hitler. Daar valt iets voor te zeggen. Maar daardoor ook sust de duivel iedereen in slaap. We denken dat hij uitsluitend actief is wanneer er sprake is van haat, wraakzucht, agressie en sadisme. Het zijn de duidelijk lokaliseerbare vormen van het kwaad. Vormen zo onopvallend als gevloek in de kerk en lichtekooien temidden van de nonnen. Pogrom Zijn grootste kracht ontleent de duivel juist aan zijn activiteit op terreinen waar niemand hem vermoedt. Zijn werkterrein Hgt niet zozeer op dat van het kwade maar dat van het goede, niet op het terrein van het irrationele maar dat van het rationele. Hij opereert via nauwelijks zichtbare wegomleggingen en koerswijzigingen die uiteindelijk naar eigenaardige bestemmingen leiden. Dat is ook het misverstand in 'The devils advocate'. De film suggereert dat advocaten willens en wetens geperverteerde methoden gebruiken, en daardoor ontstaat een blindheid voor de stem van de duivel in meer respectabele werkwijzen. Een veel meer gangbare werkwijze is niet het ontkennen van de misdaad maar het zoeken naar 'oorzaken'. Niet de persoon van de misdadiger zou verantwoordelijk zijn voor diens handelen, maar wordt verklaard vanuit diens slechte genen of belabberde familie-omstandigheden - al naar gelang de wetenschappelijke trend van dat moment. Met behulp van de wetenschap wordt het kwaad 'weg-

84

wcs

NOVEMBER/DECEMBER

1998

verklaard'. En dat komt aardig in de kraam van de duivel te pas. Op grotere schaal valt iets vergelijkbaars te zien. Natuurlijk was voor zoiets als de jodenmoord een uitzonderlijk monsterlijk individu als Adolf Hitler een noodzakelijke voorwaarde. Maar zonder de medewerking van talloze niet zo monsterlijke Duitse staatsburgers was het hem nooit gelukt. De socioloog Zygmunt Bauman heeft beargumenteerd dat de jodenmoord in zekere zin haaks staat op het klassieke antisemitisme, op het primitieve haatgevoel dat altijd tot uitdrukking kwam in de pogroms. Dat soort haatgevoelens werd ook altijd weer gecompenseerd door gevoelens van sympathie voor die aardige joodse buurman. Dat soort subjectieve gevoelens was weinig bruikbaar. Het karakteristieke van de jodenmoord is het klinische van de gehele operatie, een operatie geheel in overeenstemming met alle mogelijkheden van wetenschap, techniek en organisatiekunde. Er werden doelstellingen geformuleerd en vervolgens de daarbij passende middelen gezocht. De isolatie, het transport en de moord werden gezien als een technisch probleem. Er ontstond daardoor een fysieke en psychische afstand, de joden werden onttrokken aan het gezichtsveld van de medeburgers. En toen ze uit het zicht verdwenen waren, konden mensen moeilijk nog bekommernis voelen om wat anderen m concentratiekampen werd aangedaan. Net als de piloot die uit zijn vliegtuig talloze bommen laat vallen en duizenden doden op zijn geweten heeft, daar niet echt van wakker ligt. De gevolgen van zijn handelen zijn immers aan zijn blikveld onttrokken. Het gevoel van verantwoordelijkheid verdwijnt. De duivel, zou je kunnen zeggen, heeft zich hier meester gemaakt van iets dat in zichzelf goed en waardevol lijkt, wetenschap en techniek, om er vervolgens mee op de loop te gaan. Satan, de kunstenaar bij uitstek van de metamorfose, zet gewone burgers ertoe aan slechts hun werk te doen, de baas tevreden te stellen, niet op de inhoud maar op de procedure te letten, alles goed te laten functioneren, wat dat 'goed' ook moge behelzen. Het irrationele bereikt zijn doel met een volkomen rationele strategie. Neurose In alle wereldreligies bestaat een zekere beduchtheid ten aanzien van de listen van de duivel. Overal doet het klassieke thema van de duivelse verleiding en de menselijke zondigheid zich voor. "Leid ons niet in bekoring en verlos ons van het kwaad", heet het niet voor niets. Men realiseert zich dat de duivel zich zelden openbaart in zijn ultieme wreedheid. De duivel probeert de mens steevast te treffen op diens meest gevoelige plek, aan te knopen bij het onschuldige, normale, redelijke en plezierige. IJdelheid is mijn lievelingszonde, zegt de duivel in 'The devils advocate'. Het zijn de alledaagse zwakheden."Het is geen toeval dat duivels en drugsdealers vaak dezelfde openingszin gebruiken ("Probeer gewoon eens een beetje; je zult je heerlijk voelen!") of dat gelovigen vaak in drugs de duivel zien", schreef de sociobioloog Robeit Wright. De duivel opereert via de politiek van de kleine stappen. Verslaving ontstaat door geleidelijke gewenning. Wanneer de eerste stap gezet is, zullen uiteindelijk steeds krachtiger doses nodig zijn om dezelfde vorm van genot te bewerkstelligen. Vandaar ook dat alle wereldreligies onophoudelijk het advies leveren tot onthouding of matiging

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen