VU Magazine 1998 - pagina 324

voeding en omgeving een forse invloed uit? Kortom: is ons gedrag volledig genetisch bepaald, of is er ook nog wat ruimte voor de 'vrije wil' of voor culturele determinanten?

Niets te willen Tot voor kort waren het vrijwel uitsluitend filosofen en theologen die zich bogen over de oorsprong en het fundament van de menselijke moraal. Sinds de opkomst van de sociobiologie echter mengen ook biologen zich in deze discussie. Dat wat we 'moraal' noemen, zou in wezen een biologische categorie zijn. Daarmee leek de vraag naar de oorsprong van de moraal vooral een evolutietheoretische kwestie te worden. De discussie liep pas echt hoog op nadat de Britse bioloog Richard Dawkins in 1972 zijn theorie van de 'zelfzuchtige genen' lanceerde. Volgens Dawkins zijn de afzonderlijke genen met elkaar in een meedogenloze strijd om het bestaan verwikkeld. Organismen (waartoe ook de mens behoort) zijn slechts 'overlevingsmachines' waarmee de genen elkaar te lijf gaan en met behulp waarvan ze zichzelf reproduceren.

H a r m Visser

Zijn we goed van binnenuit, of lijkt dat alleen maar zo en gaan er achter onze moraal louter egoïstische motieven schuil? Natuurkundige en filosoof dr Paul Zwart beschouwt dat laatste als een cynische opvatting die eenvoudig te weerleggen is.

Hiermee zegt Dawkins tevens dat iedere gedragsuiting is terug te voeren op de 'zelfzuchtige motieven' van de genen. De vraag is echter hoe almachtig die genen in werkelijkheid zijn. Dicteren ze inderdaad iedere vorm van gedrag, dus ook moreel gedrag, of oefent ook de op-

20

wcs

SEPTEMBER/OKTOBER

1998

Hoewel Dawkins die ruimte voor andere dan genetische invloeden zeker openlaat - volgens hem heeft de mens als enige diersoort de mogelijkheid tegen zijn genen in opstand te komen - wijzen velen zijn theorie met kracht van de hand wijzen, vaak op emotionele wijze. Zo noemt chimpanseekenner Frans de Waal in zijn boek 'Good Natured' Dawkins' theorie het "toppunt van cynisme". Recent zijn nog twee andere boeken verschenen waarin Dawkins' 'zelfzuchtige genen' uitvoerig aan bod komen: 'De oorsprong van de moraal' van de Britse wetenschapsjournalist Matt Ridley en 'De achtergronden van de moraal' van de Nederlandse natuurkundige en filosoof Paul Zwart. Beide auteurs presenteren zichzelf als atheïst, en zoeken de oorsprong van de menselijke moraal dus niet 'hogerop'. Ridley baseert zich echter consequent op Dawkins' zelfzuchtige genen, terwijl Zwart een theorie verdedigt waarin de moraal door de mens ontwikkeld werd om de samenhang van de groep te waarborgen. Met De Waal beschouwt hij Dawkins' theorie als cynisch, want gebaseerd op een koud, gevoelloos mensbeeld. Maar, zoals Ridley schrijft, wat maakt het nu uit of een moeder zich jegens haar kind onbaatzuchtig gedraagt doordat ze door haar genen (die deels ook in het kind zitten) daartoe is 'geprogrammeerd', dan wel doordat ze edeler motieven zou hebben? In beide gevallen is het resultaat immers dat ze goed voor haar kind is. Overlevingsmachines

Zwart kan niet met deze visie van Ridley instemmen: "Dan beweer je dat alleen de daad telt; dat het niet uitmaakt of iemand aardig doet of aardig is. Maar van iemand die aardig doet weet ik niet of hij de volgende keer wederom aardig zal doen. Misschien steekt hij dan wel een mes in m'n rug. Aardig zijn is betrouwbaarder.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen