VU Magazine 1998 - pagina 334

rationalist aan het verkeerde adres. Creatief. De ware creatieve geest is een dromer, iemand die niet in onveranderlijke wetten gelooft. Realisme is voor de fantasielozen, luidt zijn motto. Hij heeft in tegenstelling tot de rationalist juist een voorkeur voor onverwachte invallen, voor inzichten die als een bliksemschicht inslaan, voor het met elkaar combineren van de meest onwaarschijnlijke gegevens. Maar zijn plotselinge invallen hebben één gevaar: ze dreigen zich los te zingen van de realiteit. In zijn slaap kan hij ongestoord creatief zijn, maar gevaarlijker wordt het wanneer hij verschijnselen van een psychose begint te vertonen. Hij ziet zijn wanen aan voor de werkelijkheid. Mateloos creatief is hij; was hij het af en toe maar wat minder. Jacht Al deze verwante begrippen hebben iets met met intelligentie gemeen, ze vormen er een onlosmakelijk onderdeel van, maar vallen er niet mee samen. Intelligentie is meer op begrip en samenhang gericht dan knapheid, is mtellectueler dan bijdehand zijn, is vernieuwender dan eruditie, houdt meer van plotselinge ingevingen dan de rationaliteit, is meer toekomstgericht dan wijsheid, en heeft een hoger werkelijkheidsgehalte dan creativiteit. Maar als het dat allemaal net niet is, hoe zou je intelligentie dan wél moeten definiëren? De Zwitserse psycholoog fean Piaget heeft eens gezegd dat intelligentie datgene is wat we gebruiken wanneer we niet weten wat we moeten doen. Het is een omschrijving die de kern lijkt te raken. Een dergelijke definitie van intelligentie duidt op het vermogen om iets nieuws te verzinnen, het vermogen om te improviseren en op onverwachte, nog niet bestaande ideeën te komen; plus, zo is daaraan nog toe te voegen, het vermogen om op die ideeën te reflecteren. Het aantrekkelijke van een dergelijke omschrijving is dat intelligentie wordt losgeweekt van maatstaven van maatschappelijk succes. De pretentie van de iQ-test was te kunnen voorspellen wie zullen slagen in de maatschappij. Onzin,

30

wcs

SEPTEMBER/OKTOBER

19

zeggen de predikers van de meervoudige intelligentie, het komt toch zo vaak voor dat iemand met een IQ van i6o werkt in dienst van iemand met een IQ van loo! Er leiden vele wegen naar succes, zegt deze stroming, en dus zijn er ook vele manieren van intelligentie. Beide benaderingen stellen het boeken van succes gelijk aan intelligentie; de begrippen zingen rond. Hetgeen overigens ook in het (Amerikaanse) alledaagse taalgebruik tot uitdrukking komt: if you're so smart, why aren't you richl Wie de omschrijving van Piaget als richtlijn hanteert, beweert dat een mens intelligent gedrag kan vertonen zonder per se succesvol te zijn, dan wel succesvol (via erfenisjes, sociale vaardigheden, kruiwagens) maar niet buitensporig intelligent. De begrippen intelligentie en succes zijn er losgekoppeld. Dat roept een halt toe aan de waardedaling van het intelligentie-begrip. Niet iedere handige jongen, die simpelweg gebruik maakt van bestaande mogelijkheden en het daarmee ver schopt, kan zich beroepen op zijn onovertroffen intelligentie. Toch is bovenstaande omschrijving van intelligentie als het vermogen om iets nieuws te verzinnen, niet helemaal onmaatschappelijk. Volgens de neurofysioloog William H. Calvin ~ auteur van onder andere 'De speurtocht naar intelligentie' - valt het ontstaan van creatieve intelligentie als het ware direct aan te wijzen in het evolutie-proces. Intelligentie heeft in de breedste zin van het woord bijgedragen aan succes, het succes van de menselijke soort. De groei van het menselijk brein - de in vergelijking met andere diersoorten veel grotere herseninhoud van de mens komt voort uit het werpen tijdens de jacht, is de theorie van Calvin, een theorie die overigens zeker niet onomstreden is. Op een zeker moment is de mens zijn prooi niet meer direct gaan besluipen en overmeesteren, maar vond de overval van enige afstand plaats. De mens ging wapens gebruiken om zijn prooi te kunnen doden. En probeer maar eens van enige afstand met een speer een dier dodelijk te treffen. Het vergt het uiterste van de concentratie, van het ver-

mogen tot anticipatie; een mens moet een duidelijk besluit nemen ten aanzien van de toekomst. Diverse delen van het lichaam komen in actie, de mens moet precies weten hoe hij de speer de juiste snelheid en richting moet meegeven. Wie een kopje koffie naar de mond brengt, kan onderweg de koers van hand en kopje nog bijstellen, maar wanneer de speer de hand verlaten heeft, is iedere vorm van tussentijdse koerscorrectie uitgesloten. Een dergelijke vorm van handelen vereist een hecht samenspel van diverse delen van de hersenen. Degenen die deze vermogens het best beheersten, bezaten de hoogste overlevingskansen. En daardoor heeft onze herseninhoud zich zo kunnen uitbreiden. We hebben een neuraal vermogen ontwikkeld dat het mogelijk maakt om ruim vooruit te plannen. Vervolgens kon die herseninhoud gebruikt worden om zoiets als taal te ontwikkelen - wat ook een creatief combinatievermogen van de hersenen vraagt - en om symfonieën te componeren. De muzikale scheppingsdrift is, wanneer we Calvin moeten geloven, niets anders dan een evolutionair bijproduct van onze drift om, zonder zelf groot gevaar te lopen, andere dieren te doden. Ideeënmachine

Machines en dieren zijn niet intelligent. Niet dat ze dom zijn, maar het tegendeel daarvan is nog geen intelligentie. Er is discussie raogelijk over de vraag in hoeverre intelligentie werkelijk een exclusief menselijk vermogen is - er bestaat een lange, ietwat bedenkelijke traditie van pogingen om de superioriteit van de menselijke soort vast te stellen maar je zou kunnen zeggen dat er een zeker verschil bestaat. Kunstmatige intelligentie heeft eigenlijk weinig met echte intelligentie te maken. De benaming is daarom nogal misplaatst. Wat de computer doet, is hooguit knap te noemen; in razend tempo kan hij gegevens verwerken. Maar nieuwe antwoorden en ordeningen bedenken, al naar gelang de behoefte van het moment, dat zit er niet in. De computer is een snelle denker, maar ware intelligentie

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen