Een handvol filosofen - pagina 222
Geschiedenis van de filosofiebeoefening aan de Vrije Universiteit in Amsterdam van 1880 tot 2012
2l8 V B Filosofen van de systematische vakken
Ook de normativiteit van de werkelijkheid is niet een statisch gegeven, maar iets dy-
namisch dat door de mens in zijn omgang met de werkelijkheid wordt onthuld. Ook
de menselijke identiteit is in een deiktische ontologie in het geding. De identiteit van
de mens blijkt uit wat hij doet: hij gaat om met de werkelijkheid, leeft erin, verwijst
ernaar en is erop betrokken, maar wordt er niet door gedetermineerd. Hoe meer hij
zich bewust wordt van zijn aanwijzend spreken en handelen dat de werkelijkheid tot
werkelijkheid maakt, des te meer zal hij zich ook bewust worden van zijn kritisch-
morele en -religieuze verantwoordelijkheid en van zijn positie ten opzichte van zijn
medemensen, die zijn plaats in de wereld bepalen.'^'
Het tweede onderzoeksproject resulteerde in het boek Wetenschappen en werke-
lijkheid. Na een inleiding over de wijze waarop de methode een centrale rol in de we-
tenschappen vervult, wilde hij duidelijk maken waarom de mens juist via de methode
van een wetenschap op zijn wereld kan ingrijpen. Op grond van een deiktische onto-
logie ging hij ervan uit dat de wetenschap niet tegenover de werkelijkheid staat, maar
er zelf deel van uitmaakt. De wetenschap is niet alleen uit de wisselwerking tussen
mens en wereld voortgekomen, maar de mens heeft via de wetenschap vat op de we-
reld gekregen. Wetenschappelijk onderzoek heeft verborgen wetten of structuren in
de werkelijkheid ontdekt, maar met dat onderzoek ontwikkelt de mens ook een be-
paald beleid of een strategie waarmee hij op de wereld ingrijpt.'^''
Van Peursen besteedde eerst aandacht aan de formele wetenschappen (wiskunde en
logica), die geen directe verwijzingen bevatten naar de empirische werkelijkheid; zij
analyseren operatieregels en logische structuren. Die formele systemen kunnen een
nadere interpretatie krijgen in de theoretisch-empirische wetenschappen die op be-
schrijving en verklaring zijn gericht (natuur- en sociale wetenschappen). Vervolgens
kunnen de taal en theorieën van de empirische wetenschappen hun toespitsing krijgen
in de toegepaste (geneeskundige, juridische en theologische) wetenschappen, die re-
gels bevatten om praktische doelen te verwerkelijken (genezing, herstel van rechts-
verhoudmgen en verkondiging). De toepassing van deze regels leidt tot besluitvor-
ming waarin diverse ethische, sociale, politieke en religieuze motieven een rol spelen.''
Wat het zoeken naar waarheid betreft hanteren de formele wetenschappen niet de
waarheid als criterium (omdat zij geen verwijzing naar de empirische werkelijkheid
hebben), maar het criterium van juist of onjuist (binnen bepaalde theorieën). De em-
pirische wetenschappen zijn wel gericht op het beschrijven en verklaren van ver-
schijnselen in de werkelijkheid. Zij gebruiken wel het criterium van waarheid, maar
in een beperkte betekenis, namelijk of een bewering als onderdeel van een theorie wel
of niet het geval is. In de toegepaste wetenschappen komen criteria als waar of geldig
aan de orde en wel binnen het meeromvattende criterium van de toepasbaarheid in de
dagelijkse werkelijkheid van het praktisch-moreel handelen. Dan worden criteria als
waarheid en toepasbaarheid opgenomen in een evaluerende beoordeling van be-
trouwbaarheid van regels. Betrouwbaarheid is meeromvattend dan waarheid, omdat
zij meer is dan ware beweringen over feiten; zij wordt bepaald door de levensoriënta-
tie van mensen en hun beoordeling van bepaalde ware bewermgen (en alternatieve
ware beweringen) in een concrete situatie.'^*
65 Van Peursen, Feiten, waarden, gebeurtenissen, pp 24, 212-214 In het )aar waarin dit boek verscheen (1968),
publiceerde hij ook Fenomenologie en analytische filosofie. Eerder waren verschenen Fenomenologie en werke-
lijkheid (1967), Ludwig Wittgenstein (1965) en Leibniz (1966).
66 Van Peursen, Wetenschappen en werkelijkheid, pp. 7-10,34-39
67 Van Peursen, Wetenschappen en werkelijkheid, p 213.
68 Van Peursen, Wetenschappen en werkelijkheid, pp. 216-224, 232-240.
Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt
voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen,
vragen, informatie: contact.
Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing.
Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this
database. Terms of use.
Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 januari 2013
Publicaties VU-geschiedenis | 548 Pagina's
![Een handvol filosofen - pagina 222](https://geheugenvandevu.digibron.nl/images/generated/publicaties-vu-geschiedenis/een-handvol-filosofen/2013/01/01/1-thumbnail.jpg)
Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 januari 2013
Publicaties VU-geschiedenis | 548 Pagina's