1939 Orgaan van de Christelijke Vereeniging van Natuur- en Geneeskundigen in Nederland - pagina 155

151

echter niet door de vraag naar het absolute vacuum van zijn experiraenteele basis afbrengen. W at hem betreft bestaat dat of bestaat dat niet, dat ligt buiten het bereik der toetsing. ,,Ik versta onder hef woord „ledig” altijd een ruimte, ledig aan alle lichamen, die onder het zintuig vallen”, zegt hij (III. 255). De latere en vroegere lof­ redenaars der empirische, positieve methode (Fr. Bacon o.a.) hebben méér tegen de feiten gezondigd dan Pascal, die er bescheidener ovei sprak. 2. De redeneering. Nu zou het verkeerd zijn te meenen, dat Pascal alle redeneering in de physica uitschakelt en louter beschrijving geeft, waarin „oor­ zaak” een onbekend begrip is. Dan zou van wetenschap niet gespro­ ken kunnen worden. Als het nuttig is, voert hij het zwaartepunt in, dat hij echter even weinig reëel acht als de cirkelconstructies der astronomen. De druk van de lucht is voor hem de ware oorzaak van het opstij­ gen van de vloeistof in de barometerbuis. Dit heeft hij door experi­ menten met verschillende vloeistoffen bewezen. De zware vloei­ stoffen stijgen minder hoog dan de lichte; dezelfde vloeistof stijgt minder hoog op een berg dan in de vlakte, doordat de druk der lucht lager is. Vooral dit laatste experiment, de waarneming in 1648 op den Puy de Döme, is voor hem beslissend', die proef geeft de „vol­ maakte kennis” dezer verschijnselen. „Door deze proef wordt dui­ delijk, dat de (stijging van de vloeistof) evenredig is aan het ge­ wicht van de lucht, zooals het effect evenredig is aan de oorzaak” (III, 265). Zij toont, dat de zwaarte der lucht de „ware oorzaak" is van alle verschijnselen, die tot nog toe aan de denkbeeldige oorzaak, de horror vacui, toegeschreven werden, een inzicht „qui ne sgauroit plus jamais perir” (III. 266). Pascal durft hier heel wat aan — en terecht, daar hij buitengewoon voorzichtig is in zijn gevolgtrekkingen en niets beweert, dat niet op den bodem der feitelijke gegevens staat. Toch blijkt wel hoe beschrijving bij hem de oorzakelijke verklaring niet uitsluit. Geeft Pascal de redeneering dus de plaats waarop zij recht heeft, anderzijds wil hij, dat zij zich houdt aan de eischen van een strenge logica. Geen term gebruikt hij, die niet scherp gedefinieerd is. In zijn polemiek over het vacuum met den Jezuïetenpater Noël verwijt hij dezen in zijn definities het gedefinieerde te gebruiken, als hij zegt, dat het licht een lichtbeweging van lichtende voorwerpen is! (II 100).

3, A nalogieredeneering. Pascal’s in 1663 tesamen uitgegeven (omstreeks 1654 geschreven) werkjes „Traité de 1'Equilibre des Liqueurs” en „Traité de la pesan-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen