1939 Orgaan van de Christelijke Vereeniging van Natuur- en Geneeskundigen in Nederland - pagina 116

112

menselijke wil gedetermineerd; een historicus of biograaf herleidt wilsuitingen zijner helden tot bepaalde oorzaken, motieven, die uit karakter en aanleg voortspruiten, uitwendige omstandigheden etc. Doch subjectief, vanuit het standpunt van het persoonlijk zelfbe­ wustzijn, is er wel degelijk vrijheid van handelen. Het is dus, volgens Planck, een algemene regel, zowel in de materiële als in de geestelijke wereld, dat een gebeurtenis nooit zon­ der meer als gedetermineerd of ongedetermineerd kan worden gequalificeerd. De vooronderstellingen, waarvan men uitgaat, moeten van te voren nauwkeurig worden aangegeven, anders heeft in een bepaald geval de vraag naar determinisme of indeterminisme in het geheel geen zin. Door geschikte keus van onderstellingen kan dan ook een gedetermineerd zeer wel in een ongedetermineerd feit wor­ den omgezet. Om nu terug te komen op de fijnste physische verschijnselen, de atomaire processen, wordt een probleem van de electronenbeweging besproken. Bij een groot aantal electronen, dat een kristal treft, wordt een deel teruggekaatst en een deel doorgelaten. De terugkaatsingswetten bepalen dan de verhouding dezer hoeveelheden en het verschijnsel is dus niet onbepaald voor grote aantallen, doch van het gedrag van een bepaald electron is niets te zeggen. De conclusie echter, om dit laatste geval nu als een voorbeeld van absolute ongedetermineerdheid te beschouwen, is van zo verstrek­ kende betekenis, dat het de moeite loont ze nader te beschouwen. De indeterministen redeneren aldus: Het is niet mogelijk door meting te beslissen, wat er met één electron geschieden zal; een vraag echter, die natuurkundige betekenis heeft, moet althans „principieel” door meting oplosbaar zijn. Jawel, antwoordt Planck, doch welk principe is daarbij nodig? Eer een vraag physisch van betekenis of als onge­ rijmd kan beschouwd worden, moet men op het standpunt ener bepaalde theorie zich plaatsen. Het ontstaan van materie uit licht, de omzetting van de chemische elementen in elkaar, zijn ideën. die eeu­ wenlang als ongerijmd beschouwd werden, maar tegenwoordig zijn ze objecten van scherpzinnige navorsing. Daar het dus niet mogelijk is principieel indeterminisme door een bepaald criterium vast te stellen, is de invoering ervan des te meer bedenkelijk. W ant door het a priori aannemen der onoplosbaarheid ener bepaalde vraag (in casu het gedrag van een enkel electron) is van te voren reeds een poort dichtgesloten, die mogelijk de toegang geeft tot een gans gebied van nieuwe verschijnselen. En verder: als werkelijk voor intra-atomaire verschijnselen het principieel indeterminisme zal gelden, hoe is het dan met de „mole­ culaire” verschijnselen of experimenten met „gehele” lichamen? Er wordt dan wel onderscheid gemaakt tussen microphysik en macrophysik. Is dit aannemelijk? Op den duur kan dit onderscheid niet vol­

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen