F. Q. I.
[Over dit onderwerp sprak Prof. Dr K. Schilder. Een eigenlijk verslag van zijn toespraak hebben we niet opgesteld, omdat de spreker ons meedeelde, een los artikel voor ons blad te hebben ingezonden, dat wel niet letterlijk weergeeft, wat hij op den Hoogeschooldag heeft gezegd, maar wel de hoofdzaak daarvan ter kennis brengt, hoewel in anderen vorm dan een rede voor een drukbezochte vergadering kiezen kan. Enkele détails zijn — ook voor wie eenigzsins nader op de kwesties wil ingaan — in dit artikeltje opgenomen. Spreker besprak dus het onderwerp van onderstaand artikel van zijn hand in hoofdzaken. — Verslaggever.]
Het Kamper Studentencorps voert gedurende vele jaren tot zinspreuk (die meteen als „naam" fungeerde): „Fides Quaerit Intellectum". Eenigszins ruw kan men deze spreuk weergeven in de woorden: „het geloof vraagt kennis"; of: het geloof zoekt naar kennis; of: het geloof zoekt te verstaan. Het woord „intellectus" kan ook worden weergegeven met „begrip", of „begripsmatige kennis", i)
Dat de Kamper studenten in de vorige eeuw deze spreuk hebben gekozen, laat zich gemakkelijk verstaan. Zij is toch ontleend aan den middeleeuwschen denker Anselmus. Deze vrome monnik, scherp denker, deels filosoof, deels theoloog, abt, aartsbisschop, bukkend voor het gezag der kerkelijke overheid zijner dagen — hij stierf 1109 — neemt een merkwaardige plaats in onder de scholastiek. Hij heet wel „haar vader". Dat beteekent o.m.: in velerlei opzicht onderscheidt hij zich nog gunstig van vele zijner tijdgenooten, en vooral van wie op hem volgden. Maar dit neemt niet weg, dat hij in ander opzicht toch ook wel leed aan meer dan één typisch gebrek van zijn tijd. Van de Maria-vereering is hij niet verlost geweest, ook niet in zijn in ander opzicht merkwaardige christologie. Ook van Plato kwam hij niet vrij.
Dat geldt ook van de boven aangehaalde spreuk. Van de fides (het geloof) als quaerens (zoekende) intellectum (begripsmatige kennis) begint met zekere uitvoerigheid Anselmus te spreken in zijn geschrift „Proslogion". Dit volgt op een ander werkje van zijn hand, n.l. „Monologium".
Nu beteekent: monologium: alleenspraak. De schrijver spreekt n.l. eerst met zichzelf. Met zichzelf alleen. In den meditatievorm dus. En in die meditatie peinst hij over God, die de „hoogste waarheid" (ook wel „werkelijkheid") is; want terwijl de kreatuur bij het „zijn" ook het „wèl-zijn", bij het „wezen" ook het „wèl-wezen" noodig heeft daar is bij G ó d „wezen" met , , wèl-wezen", en „zijn" met „wèl-zijn" één.
Natuurlijk ligt hier al een erge misvatting; want men kan over God niet naar waarheid spreken in een monoloog, doch alleen in 'n h o o r e n van zijn Woord: geloof is uit het gehoor. In dit eerste boekje, geeft desondanks Anselmus een verhandeling, thans over Gods „z ij n", zijn essentie; iets anders dan Gods „bestaan" of „existentie". Dat is een tweede misvatting, volgens ons, want over Gods „z ij n" valt niet origineel te spreken; en ook niet half-origineel; het geloof, nog eens, is uit het gehoor. Het geloof, óók aangaande Gods essentie.
We willen met onze critiek op Anselmus' figuur van den monoloog niet beweren, dat hij de Schrift en het Schriftgezag niet eert. O neen; hij geeft herhaaldelijk ook „teksten"; hij doorspekt vaak zijn betoogen met bijbelwoorden.
Maar het verband tusschen Schrift en rede, - dat verband, daarin ziet hij verkeerd. De „r e d e" verzamelt volgens hem de gegevens, en de Schrift bezit van alle waarheid de autoriteit, want zij geeft er bevestiging aan of laat ze vrij. De rede verzamelt haar stof, en de Schrift zegt dan „ja" of althans niet „neen" ertegen. Langs rationeelen weg zoekt Anselmus een inzicht, een verstandelijk, begripsmatig inzicht (intellect) voor zijn geloof, en voor de geloofsinhouden te winnen. Ook daarin zien wij hem fout gaan: want de openbaring Gods zou geen openbaring zijn, èn geen almachtige openbaring, als niet God zelf de openbaring zijnerzijds had gegeven in den vorm van ons door Hem zelf geschapen intellect. Het geloof zoekt geen intellect, maar God komt tot het intellect met zijn gezaghebbend Woord, waarvan de inhoud ons bevolen wordt te gelooven.
Hiermee is al ongeveer aangeduid wat Anselmus bedoelt met zijn spreuk: fides quaerit intellectum. Hij brengt haar ter sprake in het tweede van de hierboven aangeduide boekjes, in het Proslogium; dat oorspronkelijk tot titel had: fides quaerens intellectum. Dit tweede werkje heet P r o s logium, • of ook wel Allocutuio. Dat beteekent: het is geen alleen spraak meer, doch een aan spraak. Een toe spraak. Een spreken tot een adres; het adres is dezen keer een ander of de Andere. De gansche Andere, d.w.z. God.
Dat maakt, al dadelijk een enorm verschil. In het eerste boekje krijgt ge meditatie. In het tweede: contemplatie. De behandelingswijze is dus anders geworden. '
In het eerste boekje alleen spraak, in het tweede aanspraak. In het eerste komt Gods essentie aan de orde, in het tweede Gods existentie. Anselmus biecht eerlijk op in de eerste woorden van zijn Proslogion: hij wil nu probeeren een bewijs voor Gods existentie te vinden, dat heelemaal in-zich-zelfgénoegzaamis.
Begrijpt u die woorden? In het eerste boekje heeft de man met zichzelf alleen geredeneerd: het was eigenlijk om medelijden — maar dan zonder een zweem van laatdunkendheid — mee te krijgen, — en waarom? Niet — omdat er zoo veel „materieele dwaasheden" (meervoud) in staan, o neen. Maar omdat hij zich diets maakte, dat hij heusch een mono loog hield, een alleen gesprek. Zoo goed als geen bijbelteksten worden aangehaald; pas aan het eind komen er enkele bijbelwoorden schuchter een plaatsje vragen; en dan moet men nog weten, hoe weinig die bijbelteksten beteekenen in dien tijd; meestal moeten ze óf door een allegorische exegese zich laten plooien naar den wil van den denker, die zijn procrustesbed altijd klaar heeft staan; óf — die losse bijbelwoorden moeten achteraf vriendelijk komen „bevèstigen", wat de denker zooeven heeft geponeerd. De Schrift — aldus ook Anselmus — hééft autoriteit — maar dan voor het fiateeren van wat de rede gevonden heeft. Zoo spreekt Anselmus in zijn eerste boekje, de alleenspraak, tot in de fijnste subtiliteit van redeneerkunst toe over God, en over Gods drieëenheid, en óver Vader, Zoon en Geest; maar hij heeft daar allerlei ingewikkelde redeneeringen noodig, om de aannemelijkheid van wat hjj betoogt, te demonstreeren. Dat bedoelden we dan ook, toen we zooeven spraken van een gevoel van „medelijden"; waren er geen eeuwen, en nog eens eeuwen van Schrift en kerk, en theologie geweest, Anselmus zou op de gedachte van een drieeenigen God niet eens gekomen zijn. Hij weet dat allemaal uit den schat der eeuwen, den schat van Schrift en kerk. Maar in zijn monoloog draagt hij „b e w ij z e n" aan, en een paar teksten komen het gevondene „bevestigen". Dat waren dan die VELE
bewijzen uit deel I, den monoloog.
In deel II, den Pro sloeg, de a a nspraak, zal het dus heel anders moeten gaan, verklaart hij. Hij wil nu EEN bewijs hebben. Niet „vele". En wat voor een bewijs? Zóó één, dat i n-z i c h-z e 1 f-g enoegzaam is; dat zijn gronden niet weerergens anders vandaan behoeft bijeen te sleepen. Een bewijs, dat alleen zichzelf noodig heeft, en geen hulp van buiten. Hij heeft naar zóó'n mooi bewijs (betoog, argumentum) wanhopig gezocht; maar het zal nü komen. Hij „richt zijn geest op" om te contempleeren. Hij wil de binnenkamer in, om daar tot God de allocutie te doen: eere, ik zoek uw aangezicht (Ps. 26, d.w.z. 27 : 8) Want ik kan niet zoeken naar U, tenzij Gij mij onderwijst; noch vinden, tenzij Gij u laat zien (ostendere). Laat mij al verlangend zoeken, en al zoekend verlangen; laat mij al liefhebbend vinden en al vindend liefhebben. Ik verlang ernaar, tot op zekere hoogte begrip te krijgen van uw waarheid, die mijn hart reeds gelooft en ook liefheeft.
Gij ziet: hier wordt de 1 i e f d e, en wordt het geloof geplaatst vóór het begrip. Dat is de laatste, en wel de grootste misvatting. Want ik kan slechts liefhebben wien ik kèn. Ik kan slechts gelooven, wat ik aan mij, dien drager van mijn verstand, hoorde opleggen en toen met mijn heelen persoon, inclusiefhet werkzame verstand, heb toegestemd en blijf toestemmen. Geloof werkt wedergeboorte, zegt art. 24 der belijdenis; en niet wedergeboorte geloof, zooals de scholastiek in haar mystieke uitglijding steeds weer spreken komt. Ze groeien samen op; het Woord versterkt beiden in kracht en vermogen, gelijk immers de ééne naam altijd een deel van den inhoud des anderen dekt.
Maar Anselmus gaat op z ij n pad verder: hij komt tot zijn allocutie tot God: welnu, gij Heere, die „aan" het geloof het verstandelijk inzicht (intellectimi) „geeft" (het geloof i s er dus eerst, en k r ij g t daarna een geschenk van intellect), geef mij het intellect, dat Gij zijt zooals we u gelooven, en dat Gij datgene zijt wat wij gelooven. Anselmus' paarden staan volvaardig gespannen; maar dan — achter den wagen.
En, dan komt daarna Anselmus' „geloofsbelijdenis": Gij zijt „iets" (een wezen), hooger dan hetwelk niets kan gedacht worden, (cap. 2). De credibiliteit of geloofwaardigheid van dit geloofsinzicht wordt nu verder bewezen in dat ééne, z.g. autarke, zichzelfgenoegzame bewijs, dat God werkelijk existeert, werkelijk bestaat. Het vlammende, scherpe, maar toch in wezen vooze, en op het essentieele punt volkomen misgrijpende betoog wordt nu geboren, dat God bestaat, als „het wezen, waarboven niets grooters gedacht worden ka n".
Men kent dit .z.g. Godsbewijs als „het ontologische". Aannemelijk wordt gemaakt, dat het niet anders kan: een wezen, waarboveii niets hoogers is, kan gedacht worden in zijn ZIJN (de essentie, het thema van den monoloog). Als nu de contemplatie begint (in den pro sloog), dan overweegt de contempleerende ziel: er móet ook de existentie, het werkelijke bestaan, wezen van dat „hoogste wezen". Want als dat hoogste wezen nu ALLEEN MAAR gedacht werd, en niet werkelijk zou bestaan, wel, dan was het niet het hoogste, dat zich denken laat; want gedacht worden en niet „er zijn", dat is toch minder dan gedacht worden en wèl er zijn, dus: God moet bestaan, want dat wordt geëischt door het BEGRIP van God, dat ik in monoloog ontworpen heb. De existentie Gods is daarom het thema van den pro sloog. Dank u, dank u, goede Heere! Wat ik eerst geloofde, door dat Gij het GAAFT, ga ik nu verstandelijk ontleden (intellect) doordat Gij mij ILLUMINEERT (verlicht). Al zou ik nu „zijn" niet willen gelooven, dan zou ik het toch niet laten kunnen, het niet in te zien.
Het is toch eigenlijk een beetje onbegrijpelijk, dat juist het gereformeerde Kampen van de vorige eeuw die spreuk van Anselmus voor zijn studentencorps heeft gekozen. De traditie is met name in de studentenwereld taai; en we weten er, gelooven we, alles van, hoe veel mooie dingen in uw geest binnentreden, als ge, in een studentenkring, weer de oude klankeii en liederen hoort: de vaderen, het verleden, de eer, de schemering, en „die alte Burschenherrlichkeit". Ongemerkt zitten we in zulke oogenblikken zelf al een beetje te monologiseeren, — net als Anselmus: met behulp van de vaderen, aan wie we tóch intusschen ongemerkt óók al den rug toekeeren door ons immers eventjes op te sluiten in de gouden cel, die met Anselmus' cel althans de retraite gemeen heeft — voor 'n kwartiertje. Maar toch, — met alle respect voor de traditie: de spreuk „fides quae rit intellectum" komt eigenlijk uit een verkeerden hoek. U denkt, dat we dat vroeger niet wisten? Pardon, het wordt al lang in Kampen gedoceerd. We wisten het wèl.
We doen vandaag ook heelemaal niet alsof de druiven zuur zijn; o neen. Want we hadden en hebben er geen behoefte aan, die goeie ouwe trouwe dappere afgescheidenen van eertijds, die de handen vol hadden, en aan filosofie een beetje dus minder deden dan wij te-genwoordig, en die een betrekkelijk mooie figuur als Anselmus onder vele minder mooie, terwille van dat relatief mooie in zijn verschijning en werk, een beetje te vlot op het schild hieven. We zouden den naam „f i-des quaerit intellectum" heusch hebben bewaard, om allerlei redenen, met name om de continuïteit: en die is weer een kwestie van pretentie, en van rechtspersoonhjkheid, en van andere juridische vraagpunten. En van belijdenis in dagen waarin men met uitspraken de schapen verstrooit, uitspraken die niet staan in den gekregen schat der fides, en rammelen wegens het deswege ongequadreerd-zijn van het intellect.
Maar dit alles neemt niet we'g, dat de spreuk „Fides Quaerit Intellectum" toch bedenkelijk was, en dat we dat allang elkaar wisten te vertellen. Het is toch wel een zakelijk en methodologisch merkwaardige incongruentie: al jaren achtereen vertellen de gereformeerde theologen aan wie het maar hoeren wil, dat Gods existentie (bestaan) niet te bewijzen is, dat men ook niet probeeren mag. Hem te „bewijzen", en al jaren achtereen weten zij Anselmus' „Godsbewijs", het ontologische, met tegenredenen, knap of minder knap, maar steeds met overtuiging, te ontzenuwen •— en tóch; — toch heeft de loop der dingen in de historische continuïteit meegebracht, dat al de aanstaande Kamper-dominees hun jeugd zagen „vergulden" met die spreuk, die welbewust de inleiding vormt van Anselmus' ontologisch Godsbewijs; de spreuk, waarin hij verklaart, dat hij datzelfde „Godsbewijs", dat wij verwerpen, zal afsmeeken van zijn God. Heere, ik zoek uw aangezicht. Alsof men een monoloog mocht schrijven, zonder het aangezicht Gods gezien te hebben. Bevestig, lieve Heere, door contemplatie ons geloof aan Uw existentie. Alsof dat „gebed" niet de dingen op hun kop zette. Het geloof is uit het gehoor, en het gehoor door het Woord Gods. Gods „aangezicht", dat staat vandaag in de Schrift, die niet bij wijze van incidenteele surprise intellect ons „geef t", laat. staan het achteraf ons „geeft", als geschenk nummer drie na meditatie en na contemplatie, om dan voor dat intellect netjes te „b e-
vestige n", wat wij vonden. Dat „bevestigen" ware zoo iets als onze huidige tegenover het stadhuis ietwat armetierige dominees kennen, die een huwelijk, d a t e r al lang is, in den volksmond nog steeds heeten te „bevestigen" (hoewel de onze tegenwoordig beter weten, tenminste in Kampen). Neen, de God der Schriften is het, die ons intellect ordent; die er orde op zaken stelt; die den stal van onze van nature verdorven rede en van onze natuurlijke dwaasheden schoon veegt, de gapende lacunes met vulling-van-boven wegneemt, die er de dalen vult, de bergen slecht, die wederbaart, afrondt, harmonisch maakt ook ons intellect. En die dat doet in den weg des geloofs, waar bij de „mensch Gods" de inhouden-van-het-spreken-Gods aanneemt, er „ja" op zegt. Niet de bijbel zegt een affirmatief „ja" t o t de conclusies van Anselmus, of van een ander groot man, (och, och, die paar „groote mannen" en die paar, die paar menschen, die mediteeren kunnen), maar hij zegt: zóó staan de zaken, en zeg Gij nu meteen: j a, want anders laat Göd u in uw waan zitten. Fides q u a e r i t intellectum? Neen, als het erop aankomt. Het geloof zoekt wel'VORDERING, VERSCHER PING, ZUIVERING van het intellect. Niet het intellect zelf. Fides quadrat intellectum. Het geloof ordent het denken, en rondt het af. Het maakt het, , VIER KANT". Dat beteekent, al klinkt het gek: all round. Oké!
„Fides quadrat intellectum", dat maakt maar twee letters verschil met de spreuk, uit Anselmus ons overgeleverd. Een e die een d, en een i die een a wordt. Meer niet. Maar als ge eenmaal Anselmus' gedachtengang, en zijn methode van denken, en overdenken, verstaan en critisch bezien hebt, dan gaat ge wel gelooven, dat „er wat achter zit", als men die spreuk van Anselmus vervangt door die toch heel andere; die twee letters verschil maken een heel n i e u w e spreuk. Want „quadrare" is nu eenmaal iets anders dan „quaerere". „Quadrat" is wat anders dan „quaerit". De dogmatische èn confessioneele bezwaren, die we hadden tegen de terminologie van vroeger, zijn-Verdwenen bij die, welke in deze volkomen andere spreuk op ons verstand probeert „in te werken". Om ook dat te „quadreeren". Geloof' quadreert het intellect, zullen we nu verder maar zeggen, om geen latijn te blijven spreken.
„Quadreeren", dat woord is uit het latijn. De franschen kennen het nog: „q u a d r e r" is een oudere vorm van „cadrer"; men behoeft maar aan het woord „encadreeren" te denken, om de beteekenis aan te voelen; het is die van: afronden, in zijn verband zetten, in de goede lijst of omlijsting plaatsen; op zijn plaats zetten, in orde maken 2). In dezelfde richting wijst dit woord als het latijnsche, waarom het ons nu verder te doen is. De latijnsche woordenboeken geven voor quadreeren in transitieve beteekenis ter vertaling de begrippen: vierkant maken; en vervolgens: goed proportioneeren, afronden3). Of: evenredig maken, behoorlijk afsluiten; voltooien*). Ze geven de een na den ander als voorbeeld een zinnetje van Cicero, die het ergens heeft over het „verblijding" schenkende quadreeren van een redevoering: een heele kunst: de rede rhythmisch afronden (Engelbregt). Er is ook een intransitief gebruik van het woord: dan is het „overeenstemmen met iets". Maar dat interesseert ons verder niet. Behalve dan op dat ééne punt, dat ook daar de gedachte van overeenstemming, ordening, passend aaneensluiten of - doen sluiten op den voorgrond treedt.
Uit andere woordenboeken diepen we nog enkele bizonderheden op: quadreeren is: in behoorlijke orde brengen, vervolmaken"). Of: in passenden, geschikten vorm brengen. Horatius spreekt van het quadreeren van een schat, d.w.z. het tot „100%" opvoeren van den schat, hem geheel tot consummatie voeren, hem laten afsluiten: klaar, bevredigd zijn we nu 6). Quadreeren krijgt nu den duidelijken zin van: afronden').'„All round" maken. Harmonisch maken. Een gaaf geheel, regelmatig gebouwd, van iets maken.
Men behoeft zich over den gang van dit woord niet te verbazen. Het hangt — dat ziet men zóó maar — samen-met het getal „vier": quattuor. Welnu —• dit getal vier speelt een rol in de getallensymboliek op grond van zijn doodgewone beteekenis in de geometrische sfeer: een vierkant is af; een carré is pas goed. Pas met vier muren is een huis afgerond, een tempel tot een passend geheel geworden. Het vierkant speelt met het getal van vier zijn natuurlijke rol in het wereldbeeld: de vier hoeken van de aarde, de vier winden, die waaien; het komt in den bijbel, met name in de Apocalyps naar voren in het beeld van stad en tempel, en kubus en wereldgeheel; en omdat het zijn figuurlijke beteekenis al lang te voren verkregen had, kon het deze beteekenis behouden zoowel voor wie de wereld als een vierkant zich dachten als voor wie ze zich rond voorstelden. Als wij zeggen: all round, denken we ook niet persé aan een vierkant; en als Romeinen zeggen: ge-' quadreerd, vertoeft hun geest niet speciaal bij iets vierkants. Er ligt nog heel wat werk te wachten op wie studie willen maken van de getallen-functie in de symboliek, ook van den bijbel. Quadreeren is synoniem van het grieksche „tetragoonizein"; ook daar is dus weer de. gedachte van , , af-sluiten" aanwezig. En weer speelt het getal „vier" zijn beteekenisvoUe rol.
Trouwens, als men de „kerkvaders" naslaat, weet men al genoeg. Dat „vierkante altaar", het gequadreerde dus, speelt telkens door hun geest. En waarom ook niet? Heeft niet God zelf aan Mozes „het type" van den tabernakel, met zijn gequadreerde ruimten „op den berg getoond"? Het quadraat in den tabernakel, hier en daar, heeft zijn oorsprong in Gods eigen architectonisch quadreeren: de openbaring heeft zich voor het woord niet geschaamd. Geen wonder, dat oude schrijvers zich met wèl-gequadreerde dan wel wél-afgeronde verhoudingen en figuren bezig houden in de topografie der heilige' stad 8), Geen wonder, dat de „quadratie" een rol speelt in de techniek der poëzie ^); en dat het in de techniek van het (metaphysisch) denken een vaste beteekenis erlangt"»). Een rede zonder „quadratie" ' heet straks armoedig gestuntel"). Alleen een rede, die in quadratie kwam (of brengt) is innerlijk samenhangend; een leugenachtige overlever i"n g overwint men pas in en door quadratie van de rede uit geloof. Petrus, Paulus' leveren, zegt een bekend schrijver, ons een traditie over, aan welke de quadratie niet vreemd is (hier intransitief); maar Plato, Aristoteles, Zeno, Epicurus, die heidenen, brachten een pak leugens: en die hingen niet samen 12). Alleen de quadratie brengt den innerlijken samenhang en de ordening m onze pas door de geopenbaarde waarheid harmonisch geordende gedachten. Vandaar, dat een geq uadreerde man geldtvooreengoed man 18). Wat zegt u trouwens anders, wanneer u van een fermen vent zegt: een vierkante kerel? Een vierkante Fries correspondeert met een ronden Zeeuw. Beiden zijn gequadreerd! All round. Okay. Oké. In orde. Af.
Zeg-niet, dat dit alles in hoofdzaak buiten den bijbel omgaat. Ook het hebreeuwsch van het O.T. kent den samenhang van het getal „vier" met verwante begrip-
pen, soms in dezelfde richting gaande als de boven genoemde. Welke richting? Die welke Leigh aanduidt, als hij den bijbel laat spreken tegelijk met de klassieke schrijvers: armonie; van Openb. 21 : 16 komt ge terecht bij die auteurs, maar het is steeds: uadreeren is afronden, vastmaken, constant doen zijn, vrij^*). Geloof maar gerust: ls de bijbel eindigt met de rhythmische lofzangen, de gequadreerde, zou Cicero met jaloerschheid hebben moeten zeggen, op het nieuw Jeruzalem, ' dan heet het: n de stad lag zuiver vierkant, ze was gequadreerd door denzelfden God, die Mozes de quadraten van den tabernakel liet zien op zijn hoogen berg. En nu laat ik alle theologen van de godsdiensthistorische scholen liggen, ik pak alleen maar Greijdanus voor den dag: aarin, zegt hij (Openb. 21 : 16) openbaart zich de idéé van regelmaat en vastheid: e symboliek kan het beeld van quadreeren niet missen. En aan deze plaats komt grieksch en hebreeuwsch tezamen.
Het woord „quadreeren" (quadrare) komt dan ook herhaaldelijk voor in pogingen tot vertaling van bijbelsche gedeelten. We noemen alleen maar C o c c e j u s.. In Ex. 27 : 1 wordt voorgeschreven, dat het daar bedoelde brandoffer-altaar in den tabernakel vierkant moet zijn; het moet vier hoeken hebben; Coccejus vertaalt dan: et moet quadraat, gequadreerd zijn; anders — denkt men erbij — is het niet af i^). En anders zou het ook niet kunnen gedragen worden: at kon slechts, wanneer het, evenals andere „draagbare altaren" vierkant was. Eerst dan was het, om zoo te spreken, afgerond; was het afi^). Ook het borstschild van den hoogepriester (Ex. 28 : 16) dient vierkant te zijn, gequadreerd, en dan dubbel gevouwen. Anders konden toch niet die vier horizontale of drie verticale rijen van edelsteenen daar een plaats hebben i')? Eerst in dien gequadreerden vorm was dat borstschild af, gereed voor zijn unieke is) gebruik. Weer zegt Coccejus: equadreerd. Quadraat. Ook in Salomo's paleis moeten deuropeningen en kijkvensters vierhoekig wezen (1 Kon. 7:5). En in het visioen van Ezechiël, waarin hij den nieuwen, idealen tempel mag aanschouwen, vormen eveneens de deurposten een vierkant (Exodus 41 vers 21): eer spreekt Coccejus van gequadreerde posten. Zie ook Ezechiël 40 vers 47, en 1 Kon. 7 : 31. Ook het z.g. „heilige deel", dat in Ezechiëls tempelvisioen uitsluitend voor den Heere en zijn dienaren is gereserveerd is), moet vierkant zijn, gequadreerd, zegt Coccejus. Gelijk ooTi de „binnenste voorhof", waar het brandoffer-altaar stond; trouwens héél het tempelcomplex is een „zuiver vierkant". We mogen alweer met die eigenaardige, schijnbaar speelsche paradoxale, en toch serieuze woordspeling zeggen: as als het „vierkant" er is, pas als er quadratie is toegepast, welbewust, kan men zeggen: ké, de zaak is „all round". Gequadreerd krijgt hier de beteekenis van „chequed" door zorgvuldige controle in orde gebracht, geordend. Want in de maten zitten gedachten uitgewerkt. En als we denken aan het visioen van het nieuwe Jeruzalem, het hemelsche, in de Openbaring van Johannes, krijgt een en ander nog dieper beteekenis; zonder de figuur der „quadratie" kan de hermeneutiek het laatste bijbelboek niet aan.
Ons dunkt, we moesten hiermee nu maar ophouden, - al liggen er perspectieven, die een dissertatie waard zijn - in meer dan één faculteit. Transitief, of intransitief 20) gebruikt, - „quadreeren" hangt altijd samen met afzondering, ordening, harmonie-geving. Quadreeren, dat is: concinneeren, consoneeren: samenstemmen, samenklinken. Ik denk daar voortaan aan als ik dien psalm ga hooren: Jeruzalem is wel gebouwd. Jeruzalem is wel quadraat, en wiens geloof verwonderd staat zal haar voor 's Bouwheers kunstwerk groeten. God onze Architect. Quadreerder van zijn wereld, zijn Kerk, zijn Stad. We vereenigen ons met dien allang begraven auteur, die eens het gebed uitsprak, dat het Lam, dat naar zijn menschheid de steen is uit Daniels boek; de steen, die „zonder handen" was afgehouwen van den berg, en toen zelf een groote berg geworden is, ons eigenhandig moge uitbouwen, EN QUADREEREN, en verfraaien, en versieren en doen glanzen en consolideeren, en zoo een plaats geven tusschen zijn zeven uitgehouwen pilaren (dat zijn de „zeven gemeenten'.'), met de ééne kerk. Het Lam quadreere ons.^ Sol Justitiae, illustranos, bidt de Utrechtsche Universiteit. Met een ouden besluite men heden in Kampen te vragen: Ipse nos agnus qua dr et 21).
Lam Gods quadreer ons!
Het. geloof quadreert ons intellect? Is er reden, om in dit oogenblik zoo sterk daaraan te denken?
Ja. Want onze studenten zijn door den nood gedwongen geworden, een anderen naam te kiezen voor hun corps. De studenten „Oudestraat", die eerst wegliepen uit de vergadering, die in overgroote meerderheid besloten had te erkennen, dat de docenten Greijdanus, Dam, Schilder, gebleven waren die ze waren, en de leeropdracht hadden behouden van de kerken, waarin zij, als in de oude, leefden, en die daarna (als enkele „synodale") ineens den naam van hun nieuwe groepje gingen opeischen, hebben destijds wel verklaard, dat zij zich zouden neerleggen bij de eerste rechterlijke uitspraak. Maar ze hebben zich daaraan niet gehouden. De eerste uitspraak was voor hen ongunstig; toen legden zij zich niet bij de uitspraak neer. De tweede was wederom voor hen ongunstig; opnieuw hebben ze zich tot den rechter gewend. En nu is in de derde uitspraak de beslissing zóó uitgevallen, dat zij ons teleurstelt, en in hooge mate onjuist ons dunkt te zijn. Misschien komen we er nog wel eens breeder op terug. Nu reeds moge een enkele notoire onjuistheid worden aangewezen; het Hof te Arnhem heeft overwogen, dat het „vast s t a a t", dat in 1945 een tweede theologische school te Kampen is opgericht door de Stichting voor de financiëele verzorging van de opleiding tot den dienst des Woords, etc. Dit is een uitspraak, die - met alle respect voor het Hof - in hooge mate lichtvaardig is. Om te beginnen: die Stichting heef t, , n iets „opgericht". Zij -• haar naam bewijst het al - heeft alleen de financiëele verzorging te behartiger}. Men koos terwUle van de oorlogsomstandigheden en terwille van , de Duitschers, den vorm eener Stichting. Hoe die financiëele verzorging geschiedt, is een betrekkelijk „middelmatige zaak". Men zou haar ook kunnen opdragen aan een vereeniging van gereformeerde dienstmeisjes.
We hebben in dit mmimer geen plaats meer voor uitvoeriger besprekingen van dit arrest van Arnhem. We denken er op terug te komen in ons blad, want er zijn meer van die duidelijke onjuistheden, met de feiten in strijd.
Nu hebben onze studenten gedaan wat ze konden om in cassatie te komen, als het mogelijk was. Maar de nederlandsche wet laat voor cassatie niet te veel mogelijkheden: juristen weten daar meer van dan ik. Hoe het zij, gebleken is, dat twee speciale cassatie-advocaten ontrieden „cassatie" aan te vragen. Dit houdt niet in, dat zij de uitspraak juist achtten, maar spreekt alleen over de mogelijkheden, dïe de wet kent
voor het aanvragen ervan.
Vandaar, dat ons studenten-corps aan de Theologische Hoogeschool van „De Gereformeerde Kerken in Nederland" Maandag 25 September j.l. in Buitengewone Corps-vergadering bijeen kwam tot het bespreken van de situatie, ontstaan door het arrest van het Gerechtshof te Arnhem, d.d. 27 Juni 1950, inzake het geding tusschen bovengenoemd Corps en het Studenten-corps aan de Theologische Hoogeschool, Oudestraat 6, Kampen. Na opening der vergadering las de praetor Hebr. 12 en ging voor in gebed. Daarna werd aan de leden, die reeds bij schrijven van den Senaat, d.d. 28 Juni, op de hoogte gesteld waren van de gerechtelijke uitspraak, nu voorlezing gedaan van het volledig arrest, waarin het gebruik van den naam „Fides Quaerit Intellectum" aan geïntimeerden (dat waren de onzen dan) werd ontzegd, en afgifte van in het vonnis aangeduide goederen, waaronder het vaandel, enkele Senaatslinten en het Archief, werd gelast.
Hierop las de ab-actis de binnengekomen adviezen van de geraadpleegde rechtskundigen, waaruit bleek, dat zij geen genoegzame cassatie-middelen aanwezig achtten.
Nu richtte de Praetor zich tot de vergadering en gaf te kennen, dat de weg langs de rechtsinstanties in Nederland, waar naar waarheid en recht het Corps zijn eischen toegewezen kon krijgen, thans ten einde toe bewandeld is. Nu het Gerechtshof te Arnhem het vonnis van de Arrondissementsrechtbank te Zwolle, d.d. 15 December 1948, heeft vernietigd, en de eischen van het studentencorps aan de Theologische Hoogeschool, Oudestraat 6, heeft toegewezen, bevindt het Corps zich in de noodzakelijkheid, zich bij de uitspraak van het Gerechtshof neer te leggen en daaraan uitvoering te geven.
Voorts legde de Praetor er sterk den nadruk op, dat naar het oordeel van den Senaat geen der overwegingen van het arrest door het Corps kan worden aanvaard. De argumentatie is veelal onjuist.
Hij wees onder meer op de iii het arrest voorkomende passage, „dat in 1945 als gevolg van de scheuring in de „Gereformeerde Kerken in Nederland" een tweede Theologische Hoogeschool in Kampen is opgericht door de Stichting voor de financiëele verzorging van de Opleiding tot den Dienst des Woords in de Gereformeerde Kerken in Nederland" (Vrijgem. naar Art. 31 K.O.)....
alsook op de weerlegging van het standpunt van het Corps, „dat de Vrijgem. Gereformeerde Kerken zijn de voortzetting van „De Gereformeerde Kerken in Nederland" en de Theologische Hoogeschool van deze Kerken te Kampen mitsdien is de voortzetting van de voor de scheuring bestaande Theologische Hoogeschool van „De Gereformeerde Kerken in Nederland" te Kampen".
Aan het einde van zijn rede sprak de Praetor als de overtuiging van den Senaat uit, dat het Corps onrechtmatig gedwongen is af te zien van het voeren van den naam „Fides Quaerit Intellectum" en alle rechten en voorrechten aan dien naam verbonden.
Hierop nam het Corps een door den Senaat ingediend voorstel met eenige wijzigingen en amendementen aan, waarmee het o.a. besloot, dat het, „gezien het arrest van het Gerechtshof te Arnhem, d.d. 27 Juni 1950;
overwegende, dat, hoewel dit arrest in zijn overwegingen reeds ten aanzien van de feiten beweringen heeft gesteld, welke als aperte onjuistheden af te wijzen zijn, toch ernstig rekening te houden is mët het oordeel van geraadpleegde deskundigen, volgens hetwelk in den tekst van het vonnis binnen het kader van de Nederlandsche jurisprudentie geen voldoende aantknoopingspunten liggen voor het opnieuw doen stellen van de feitelijke kwestie en ook overigens er geen genoegzame middelen aanwezig, zijn om de gronden, waarop bedoeld arrest rust, in cassatie te doen toetsen;
overwegende, dat uiteraard bovenvermeld arrest niet de ontbinding van de aan de Theologische Hoogeschool van „De Gereformeerde Kerken in Nederland" bestaande studentenvereeniging vordert, doch, voor wat den naam van het Corps betreft, slechts aan deze vereeniging het recht ontzegd wordt den naam „Fides Quaerit Intellectum" te voeren en zich te gedragen als den rechtspersoon, de vereeniging het Studentencorps „Fides Quaerit Intellectum";
besluit, hoewel onverzwakt staande in de overtuiging, dat het is de eenige voortzetting , van het Studentencorps aan de Theologische Hooge-school van „De Gereformeerde Kerken in Nederland", welk corps in 1863 is opgericht,
zich onder volstrekte afwijzing van elk der overwegingen van het arrest bij meergenoemde gerechtelijke uitspraak neer-te leggen,
en Art. I der Statuten te doen luiden: „Art. I. Er bestaat aan de Theologische Hoogeschool van „De Gereformeerde Kerken in Nederland" een vereeniging, het Studentencorps „Fides Quadrat Intellectum".
En dit is dan de historie der laatste dagen.
Wat wij nu bedoelden op dezen dag is dit.
We zijn allen teleurgesteld. De naam Fides Quaerit Intellectum was ons lief, met name om den band aan het verleden. Het corps, dat Greijdanus vóór zijn sterven - tot eerelid gemaakt heeft, ziet nu den naam, die op zijn bul stond, toegewezen aan een agglomeraat van eenige menschen, die uit een vergadering is weggeloopen, omdat ze waarlijk zich dorsten conformeeren met een kerkelijke bewering, dat deze man Gods een openbare grove zonde begaan had en niet meer preeken mocht. Ik geloof niet, dat van de jongelieden, die weggeloopen zijn uit die mooie corpsvergadering, velen Greijdanus hadden gezien of gehoord.
Maar dacht u, dat we gingen klagen?
We hebben niet eigenmachtig onzen naam prijsgegeven; d.w.z. niet op eigen houtje ons van de vaderen geïsoleerd. Dat lieten we over aan die synodale jongelieden, die thans worden grootgebracht in de leer, dat de eerste dogmaticus van Kampen, Hel. de Cock, niet zuiver stond. Want die heeft OPENLIJK weersproken wat aan „cand. Schilder" bevolen werd te gelooven, wijl bindend gemaakt door een misleidende synode.
Maar nu het zóó geleid is, dat wij die in den geest en in de leer voor de vaderen van 1863 plaats overhielden in kerk tn ieerzaal, den naam zijn kwijtgeraakt, dien zij gekozen hebben, en dit door dwang, die niet eens wist te argumenteeren met feitenkennis (kras is dat vonnis door zijn feitenvervin: ingen wel!), wel, nu zijn wij blij, dat wij een nieuwen naam hebben, die BETER is dan de oude.
Want het geloof, dat Gods openbaringsinhouden aanneemt, brengt orde in de wanorde van ons verduisterd verstand. Dat staat in artikel 14 der Belijdenis. Niet
wij brengen quadratie in' de ruïnes, dat doet God door zijn Woord, dat wij gelooven: fides quadrat intellectum. Het kwade is ten goede gekeerd: uit verlies kwam winst. Want God quadreert tenslotte alles wat gebroken is, ook een gebroken en verslagen hart, ook een verbijsterd verstand, ook een door onrecht gekneusden geest. En ook een verbroken ver band. Deus quadrat.
1) Vergelijk André Combes, Un Inédit de St. Anselrao? Le traite de imitate divinae essentiae et pluritate creaturarum d' après Jean de Ripa, Paris, 1944, 176.
2) Vgl. E. Littré, Dictionn. de la langue Fr., IV, en I, Paris 1875, quadrer en cadrer (intransitief): passen bij, in een bepaald kader (!) passen.
3) Muller-Renkema, Bekn. Lat. Wdbk.
4) Engelbregt, • Lat. Wdbk.
5) Lexicon Catholicon Lat. Ling., Llpsiae, 1794.
6) Bas. Faher, Thes. Eruditionis Scholasticae, Llpsiae, 1726, s.v. vg. 1, Calepinus, Forcellinl, e.a. Du Gauge, . Lewisand, etc.
7) Circuitum et quasi orbem („all round"!) verborum conficere. Verba finire; rhythmisch: sententiam in quadrum numerumque redigere (Meliler, Ned.-Lat. Wdbk., op „afronden").
8) Zie b.v. Corpus Scriptorum Eccleslastlcorum Latlnorum, vol. xxjcviii, Itinera Hlerosolymitana, ex ree. P. Geyer, Vindobonae, 1898; daarm op bl. 230 het opschrift: DE ILLO LAPIDE QUI AD HOSTIUM MONUMENTI EIUS ADVOLUTUS EST, QUEM ANGELUS DOMINI DE CAELO DBSCENDENS POST RESURRECTIONEM EIUS REVOLVIT. Op bl. 232:
_ de steen, quem Arculfus intercisum et in duas diVisum partes refert, cuius pars minor ferramentls dolata quadratum altare In rotunda supra scripta ecclesia ante hostium saepe illius memoratl tegurii, hoc est dominlci monumentl, stans constitutum cernitur; maior vero illius lapidis pars aeque circumdolata in orientali eiusdem ecclesiae loco quadrangulum allud altare sub llntearalnlbus stabilltum exstat (Adamnanus). - Op blz. 266: In extremitate vero fluminis quaedam habetur parva quadrata ecclesia In eo, sic traditur, fündata loco, ubl dominica vestlmenta hora lila custodita sunt, qua baptizatus est Dominus (Adamnanus); bl. 266 nog: ibldemque et ecclesia In honorem sancti baptizatoris lohaimis fundata eodem monasteril circum.datur muro quadratis constructo lapidibus (Adamnanus); en op bl. 260: Horum locus sepulehorum quadrate humlll circum venitur muro.
9) Vgl. Rufinus, Comment, in metra Terent., GL. VI, 564, 7—565 (Corpus Scriptorum Latinorum, vol. XXVCI. Vindobonae 1893, L. Caeli Firmiani Lactanti Opera, p. II, fase. I), 156: modo enim trimetros, modo addito quadrante vel seraisse posuerunt ld est vel semipede aölecto vel Integro pede lambo vel sesquipede.
10) Vgl. L. Caeli Firmiani Lactanti, Dl^mae Instltutiones et Epitome Dlvlnarum Institutionum, pars I, ree. S. Brandt, Corpus Script. Eccl. Lat., Vindobonae, 1880, 266: x hac desperatlone confesslo illa Socratis nata est qui se nihil scire dixit nisi hoc unum, quod nihil sclat, hinc Academlae disciplina manavit, si tanaen discipllna dici potest In qua Ignoratio et discitur et docetur, sed ne 1111 quidem qui scientiam slbi adsumpserunt, id ipsum, quod scire se putabant constanter defendere potuerunt. Qu*, quoniam ratio illls non quadrabat per ignorantiam rerum divlnarum, tam varii, tarn Incerti fuerunt. Eveneens, uit het zelfde werk:591 (over den god van Plato): uodsl ei ratio quadraret. Intellegeret perlturum essie quia factus est, nee posse m aeternum manere nisi quod ' tangi nou potest.
11) Vgl. hierboven de voorgaande noot en nog uit Lactantius, a.w. 596: hlc cardo rerum est, quem qui non tenuerit, Veritas 1111 onmls elabltur, hoc est denlque, quod efficiat lUis non quadrare rationem. En, bl. 608: alils refellentibus defendere id quod invenerant nequiverunt, quia singulis ratio non quadravit, nee ca quae vera senserant in summan redigere potuerunt.
12) Zie Lactantius, Dlvin. mst., a.w., bl. 407: haec est enim mendaelorum natura, ut cohaerere non possint Ulorum autem tradltlo quia vera est, quadrat undlque ac slbi tota consentlt (lllorum: Petrus, Paulus tegenover Plato, Aristoteles, Eplcurus-Zenon). Vergelijk nog tenslotte:
Form. Lactanti, De opiflelo del Uber, Corpus Script. Lat., Vindobonae, 1883, Opera, p. Il fase. 1, ree. S. Brandt), p. 16/17 (de mensch moet sterven en is sterfelijk m qualibet aetate) quadrat Igitur neeessitas undlque nee debuisse fieri allter nee fas fuisse. (Hier een voorbeeld van quadrare met ace. e. inf.).
13) zie Bduardi Leigh, Critica Sacra, i.e. Obs. Phil.-Theol. in omnes voces graeeas N.T., Franeofurtl & Llpsiae, 1696, 596 b: tetragoonos, quadrangularis, Apoe. 21 VS 16. Quadrangulos quadratus, Thueyd. Arist. Hlppoc. Tetragoonos anêr, apud Arist. Rhet. 1. metaphonice decltur de bono viro. Quadratus homo, Erasm. Adag.
14) Vervolg V. d. voorgaande noot uit Leigh: Quadratl figura est aequalium laterum, & angulorum rectorum: vocant Graeei tetragoonon, firmum, constans & omnibus numeris absolutum. Vide Piseat. In loc.
15) Coccejus, Lexicon et Comm. Sermonls Hebr., Opera, t, X, p. ? .90, b, 'nr 785 in marg.).
l6) Vgl. Gispen, K.V., op Ex. i. 1.
17) Gispen, a.w. bl. 153.
18) Thiersch, aangehaald ta Gispen, a.w. 154.
19) Noordtzij, Ezechlël, 1. 1 (bl. 461).
20) D. C. Cambot, Oeuvres Théologiques et Grammaticales de Godesealc d' Orbais, Louvaln, 1945, 236 geeft voorbeelden van het laatste:236, 5; 251, 21; 297, 7. Nee illud quoque quadrat concumat consouat veritate (236, 5). — Nee illud quadrat ullatenus quod dleit (251, 21).
21) Zie Casiodorus in Godesealc d'Orbais, a.w. 297: Ipse nos agnus qui secundum suam humanitatem lapis abscisus de monte sme manlbus factus est mons magnus, excidat quadret poliat deeoret comat consolidet et mter septem excisas eolumnas suas videlicet cum una sua sieut ipse testatur ecclesia magna nobis optatissimum praesentialiter ac perpetualiter commercium eontubernlum consortium det. — Op bl. 296: septem quas exeldit columnae septem simt ut reor ecclesiae propter septem dona spiritus sancti.
Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt
voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen,
vragen, informatie: contact.
Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing.
Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this
database. Terms of use.
Bekijk de hele uitgave van zaterdag 30 september 1950
De Reformatie | 16 Pagina's
![F. Q. I.](https://geheugenvandevu.digibron.nl/images/generated/de-reformatie/reguliere-editie/1950/09/30/1-thumbnail.jpg)
Bekijk de hele uitgave van zaterdag 30 september 1950
De Reformatie | 16 Pagina's